ΜΕΓΑΛΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Γ΄ ΜΕΡΟΣ

 

Η καθημερινή στήλη του Κ. Ζαφείρη αφήνει προσώρας στην άκρη τα θρησκευτικά και προχωρά σε επίκαιρα μαθήματα ιστορίας. Φίλη της ιστορίας, της στήλης και της ιατρικής η κα Σ. Μυκονιάτη προσφέρθηκε να μεταφράσει ένα ενδιαφέρον άρθρο του New Yorker για την ιστορία των επιδημιών. Όποιος θέλει να το διαβάσει αγγλικά μπορεί να το κάνει στην δ/νση:  https://www.newyorker.com/magazine/2020/04/06/pandemics-and-the-shape-
of-human-history

Οι υπόλοιποι ας το διαβάσουν σε τρείς συνέχειες εδώ. Άντε, χρονιάρες μέρες γλυτώσατε το κατηχητικό… Pandemics and the Shape of Human History Outbreaks have sparked riots and propelled public-health innovations, prefigured revolutions and redrawn maps.

By Elizabeth Kolbert

March 30, 2020

Γ’ ΜΕΡΟΣ

Σχετικά με τη χολέρα, αυτή μπορεί να έρχεται και τρίτη στη σειρά των φοβερών
ασθενειών, μετά την πανώλη και την ευλογιά. Η χολέρα προκαλείται από ένα βακτήριo σχήματος κόμμα, το Vibrio cholera, και για το μεγαλύτερο κομμάτι της ιστορίας του ανθρώπου ήταν περιορισμένο στο Δέλτα του Γάγγη. Έπειτα, κάπου στο 1800, τα ατμόπλοια και ο αποικισμός έστειλαν το Vibrio cholera να ταξιδέψει. Η πρώτη πανδημία χολέρας ξέσπασε το 1817 κοντά στην Καλκούτα. Προχώρησε στην σημερινή Ταϋλάνδη και με πλοίο στο Ομάν, από το οποίο μεταφέρθηκε στην Ζανζιβάρη. Η δεύτερη πανδημία χολέρας ξεκίνησε το 1829, ξανά στην Ινδία. Ακολούθησε τον δρόμο προς Ευρώπη, μέσω Ρωσίας, και από εκεί στις ΗΠΑ.

Σε αντίθεση με την πανώλη και την ευλογιά, που έκαναν λίγες ταξικές διακρίσεις, η χολέρα, η οποία εξαπλώνεται μέσω μολυσμένου νερού ή τροφίμων, είναι κυρίως ασθένεια των αστικών φτωχών συνοικιών. Όταν η δεύτερη πανδημία χτύπησε τη Ρωσία, ο Τσάρος Νικόλαος Ι επέβαλε αυστηρές καραντίνες. Αυτές μπορεί να καθυστέρησαν τον ρυθμό εξάπλωσης, αλλά δεν έκαναν τίποτα για να βοηθήσουν αυτούς που είχαν ήδη μολυνθεί.
Σύμφωνα με τον Loomis, η κατάσταση έγινε χειρότερη από υγειονομικούς που αδιακρίτως απομόνωναν μαζί θύματα της χολέρας και ανθρώπους που υπέφεραν από άλλες ασθένειες.

Υπήρξε η φήμη ότι οι γιατροί σκόπιμα προσπαθούσαν να σκοτώσουν τους
ασθενείς! Την άνοιξη του 1831, αναταραχές ξέσπασαν στη Αγία Πετρούπολη. Ένας διαδηλωτής επιστρέφοντας από μια συμπλοκή ανέφερε ότι ένας γιατρός «έφαγε μερικές πέτρες στον τράχηλο και σίγουρα δεν θα μας ξεχάσει για πολύ καιρό». Την επόμενη άνοιξη, αναταραχές για τη χολέρα ξέσπασαν στο Λίβερπουλ. Για άλλη μια φορά, οι γιατροί ήταν οι βασικοί στόχοι. Κατηγορούνταν ότι δηλητηρίαζαν τα θύματα χολέρας και τους έκαναν μπλε (η χολέρα έχει ονομαστεί «μπλε θάνατος» διότι οι μολυσμένοι μπορούν να αφυδατωθούν
τόσο που το δέρμα τους παίρνει το χρώμα του σχιστόλιθου). Παρόμοιες αναταραχές ξέσπασαν στο Αμπερντίν, στη Γλασκώβη και στο Δουβλίνο.

Το 1883, κατά τη διάρκεια της πέμπτης πανδημίας χολέρας, ο γερμανός γιατρός
Robert Koch ανακάλυψε την αιτία της ασθένειας, απομονώνοντας το βακτήριο Vibrio cholera. Τον επόμενο χρόνο, η πανδημία χτύπησε τη Νάπολη. Η πόλη απέστειλε επιθεωρητές να κατάσχουν κάποια ύποπτα προϊόντα. Έστειλε, επίσης, ομάδες καταστολής της μόλυνσης, οι οποίες έφτασαν σε κτίρια της πόλης, ζωγραφισμένα με όπλα. Οι Ναπολιτάνοι ήταν, φυσικά, σκεπτικοί τόσο ως προς τους επιθεωρητές όσο κι ως προς τις ομάδες. Αποκρίθηκαν με μια εντυπωσιακή αίσθηση του χιούμορ, αν κι όχι απαραίτητα με απόλυτη κατανόηση της επιδημιολογίας της νόσου. Έτσι, διαδηλωτές εμφανίστηκαν στο δημαρχείο με καλάθια από παραγινωμένα σύκα και πεπόνια. Όπως γράφει ο Snowden, άρχισαν να «καταναλώνουν τα απαγορευμένα φρούτα σε τεράστιες ποσότητες ενώ αυτοί
που τους παρακολουθούσαν, χειροκροτούσαν και στοιχημάτιζαν ποιος θα έτρωγε τα περισσότερα»….

Οχτώ χρόνια αργότερα, ενώ η πέμπτη πανδημία βρισκόταν στο τέλος της, μια από τις πιο βίαιες αναταραχές για την χολέρα ξέσπασε στην τωρινή πόλη της Ουκρανίας Donetsk. Πολλά μαγαζιά λεηλατήθηκαν, σπίτια και επιχειρήσεις κάηκαν. Οι αρχές στην Αγία Πετρούπολη απάντησαν στη βία καταστέλλοντας τους εργάτες που είχαν κατηγορηθεί για προώθηση της «ανομίας». Σύμφωνα με τον Loomis, η καταστολή αυτή επέφερε ακόμη μεγαλύτερη κοινωνική αναταραχή, η οποία με τη σειρά της οδήγησε σε εκ νέου περισσότερη καταστολή, και έτσι, με έναν τρόπο κυκλικό, η χολέρα βοήθησε στο να «στηθεί το σκηνικό» για τη Ρωσική Επανάσταση.

Η έβδομη πανδημία χολέρας ξεκίνησε το 1961, στο νησί της Ινδονησίας Sulawesi. Κατά τη διάρκεια της επόμενης δεκαετίας, εξαπλώθηκε στην Ινδία, τη Σοβιετική Ένωση και μερικά έθνη της Αφρικής. Δεν υπήρξαν μαζικές εξάρσεις για το επόμενο τέταρτο του αιώνα, αλλά τότε ένα ακόμη σημειώθηκε στο Περού το 1991, με 3.500 θύματα. Άλλο ένα ξέσπασμα εκεί που τώρα βρίσκεται η Δημοκρατία του Κονγκό, στοίχησε τη ζωή σε 12. 000 ανθρώπους κατά το 1994.
 
Σύμφωνα με τους περισσότερους υπολογισμούς, η έβδομη πανδημία εξελίσσεται
ακόμη. Τον Οκτώβριο του 2010 η χολέρα ξέσπασε στην αγροτική Αϊτή, έπειτα εξαπλώθηκε γρήγορα στο Port-au-Prince και σε άλλες μεγάλες πόλεις. Αυτό συνέβη έπειτα από έναν μεγάλο σεισμό 7 Ρίχτερ που ισοπέδωσε τη χώρα. Φήμες άρχισαν να διαδίδονται σχετικά με το ότι η πηγή της έξαρσης ήταν μία βάση όπου έμεναν ειρηνευτικά στρατεύματα των Ηνωμένων Εθνών από το Νεπάλ. Αναταραχές σημειώθηκαν στην πόλη Cap-Haitien. Τουλάχιστον δύο άνθρωποι σκοτώθηκαν και πτήσεις που έφερναν βοήθεια στη χώρα ακυρώθηκαν. Για χρόνια, τα Ηνωμένα Έθνη αρνούνταν ότι τα στρατεύματά τους είχαν φέρει
την χολέρα στην Αϊτή, αλλά τελικά αποδείχτηκε ότι οι φήμες ήταν αληθινές. Από την έναρξη του ξεσπάσματος, 800.000 Aϊτινοί μολύνθηκαν και σχεδόν 10. 000 πέθαναν. 

Οι επιδημίες είναι από τη φύση τους διαιρετικές. Ο γείτονας στον οποίο, σε καλύτερες συνθήκες, θα στρεφόσουν για βοήθεια, γίνεται τώρα η πιθανή πηγή
μόλυνσης. Οι τυπικές δραστηριότητες της καθημερινής ζωής γίνονται ευκαιρίες για μετάδοση. Οι αρχές που ισχυροποιούν την καραντίνα γίνονται φορείς καταπίεσης. Ξανά και ξανά στην ιστορία, οι άνθρωποι κατηγορούν ξένους για τα ξεσπάσματα. Στην περίπτωση, βέβαια, με τα ειρηνευτικά στρατεύματα των Ηνωμένων Εθνών, είχαν δίκιο. O Snowden την ιστορία των Εβραίων του Στρασβούργου κατά τη διάρκεια του Μαύρου Θανάτου. Οι τοπικές αρχές αποφάσισαν πως αυτοί ήταν οι υπαίτιοι για την πανώλη – λεγόταν ότι είχαν δηλητηριάσει τα πηγάδια – και τους προσέφεραν μια επιλογή: ή να αλλαξοπιστήσουν ή να πεθάνουν. Οι μισοί διάλεξαν την πρώτη επιλογή. Στις 14
φεβρουαρίου 1349, οι υπόλοιποι «μαζεύτηκαν, μεταφέρθηκαν στο Εβραίκό νεκροταφείο και κάηκαν ζωντανοί». Ο Πάπας Κλεμέντιος VI εξέδωσε παπικά διατάγματα σημειώνοντας ότι οι Εβραίοι πέθαιναν και αυτοί από την πανώλη και ότι δεν είχε καμιά λογική να δηλητηριάζουν τον εαυτό τους, αλλά αυτό τελικά δεν έκανε καμιά διαφορά. Το 1349, έσβησαν οι Εβραϊκές κοινότητες στην Φρανκφούρτη, την Κολωνία και το Mainz. Για να αποφύγουν τη βία, οι Εβραίοι μετανάστευσαν μαζικά σε Πολωνία και Ρωσία, αλλάζοντας τη δημογραφία της Ευρώπης.

Κάθε φορά που έρχεται η καταστροφή, όπως ακριβώς και τώρα, είναι δελεαστικό
να ανατρέχει κανείς στο παρελθόν για μια καθοδήγηση ως προς τι να κάνει, ή εναλλακτικά, τι να μην κάνει. Πέρασαν περίπου 1500 χρόνια από την Ιουστινιάνεια πανώλη και σχετικά με την πανώλη, την ευλογιά, την χολέρα, την γρίπη, την πολυομυελίτιδα, την ιλαρά, την ελονοσία και τον τύφο υπάρχει ένας αριθμός επιδημιών όπου αυτές οι νόσοι αντικατοπτρίζονται. Το πρόβλημα είναι ότι για όλα τα κοινά πρότυπα που αναφαίνονται, υπάρχουν τουλάχιστον ισάριθμες συγκεχυμένες μεταβλητές. Κατά τη διάρκεια των αναταραχών της χολέρας, οι άνθρωποι δεν κατηγορούσαν τους ξένους αλλά τους δικούς τους. Αυτοί που είχαν στοχοποιηθεί ήταν οι γιατροί και οι κυβερνητικοί λειτουργοί. Η
ευλογιά βοήθησε τους Ισπανούς να κατακτήσουν τις Αυτοκρατορίες των Αζτέκων και των Ίνκας, αλλά άλλες ασθένειες βοήθησαν στο να νικηθούν αποικιακές δυνάμεις. Για παράδειγμα, κατά την Αϊτινή Επανάσταση, ο Ναπολέων προσπάθησε να ανακτήσει την γαλλική αποικία, το 1802, με περίπου 50.000 άνδρες. Ήταν τόσοι πολλοί από τους στρατιώτες του που πέθαναν από κίτρινο πυρετό ώστε, μετά από έναν χρόνο, εγκατέλειψε την επιχείρηση και αποφάσισε, επίσης, να πουλήσει και το έδαφος της Louisiana στους Αμερικάνους.

Ακόμη και τα μαθηματικά των επιδημικών εξάρσεων ποικίλουν δραματικά
από περίπτωση σε περίπτωση. Όπως σημειώνει ο Adam Kucharski, καθηγητής στη Σχολή Υγιεινής και Τροπικής Ιατρικής του Λονδίνου και συγγραφέας του “The Rules of Contagion” οι διαφορές εξαρτώνται από παράγοντες όπως ο τύπος της μετάδοσης, η διάρκεια του χρόνου για τον οποίο ένα άτομο παραμένει μεταδοτικό και τα κοινωνικά δίκτυα στα οποία η κάθε ασθένεια εμπλέκεται. «Ένα πράγμα λένε στον χώρο μου: αν έχεις δει μια πανδημία, έχεις δει…Την πανδημία», γράφει. Ανάμεσα στις προβλέψεις για την COVID-19 φαίνεται ασφαλές το να πει κανείς πως θα αποτελέσει από μόνη της το θέμα πολλών ιστοριών.