ΜΕΓΑΛΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Β΄ ΜΕΡΟΣ

 

Η καθημερινή στήλη του Κ. Ζαφείρη αφήνει προσώρας στην άκρη τα θρησκευτικά και προχωρά σε επίκαιρα μαθήματα ιστορίας. Φίλη της ιστορίας, της στήλης και της ιατρικής η κα Σ. Μυκονιάτη προσφέρθηκε να μεταφράσει ένα ενδιαφέρον άρθρο του New Yorker για την ιστορία των επιδημιών. Όποιος θέλει να το διαβάσει αγγλικά μπορεί να το κάνει στην δ/νση:  https://www.newyorker.com/magazine/2020/04/06/pandemics-and-the-shape-
of-human-history

Οι υπόλοιποι ας το διαβάσουν σε τρείς συνέχειες εδώ. Άντε, χρονιάρες μέρες γλυτώσατε το κατηχητικό… Pandemics and the Shape

of Human
History

Outbreaks have sparked riots and propelled public-health
innovations, prefigured revolutions and redrawn maps.

By  Elizabeth Kolbert

March 30, 2020

Β’ ΜΕΡΟΣ

Ο Alfred W. Crosby, ο ιστορικός που επινόησε τη φράση “the Columbian Exchange,” επινόησε επίσης τον όρο «επιδημία παρθένου εδάφους», η οποία προσδιοριζόταν ως η επιδημία στην οποία οι πληθυσμοί που βρίσκονται σε κίνδυνο δεν είχαν καμία προηγούμενη έκθεση στις ασθένειες που τους προσβάλουν και επομένως ήταν ανοσολoγικά ανυπεράσπιστοι. Η πρώτη «επιδημία παρθένου εδάφους» στην Αμερική – ή, για να χρησιμοποιήσουμε έναν άλλον όρο του Crosby «η πρώτη πανδημία του Νέου Κόσμου» - ξεκίνησε προς το τέλος του 1518. Εκείνη τη χρονιά, κάποιος, πιθανόν από την Ισπανία, έφερε την ευλογιά στην Hispaniola (Κούβα). Αυτό ήταν ένα τέταρτο του αιώνα αφού ο Κολόμβος έπιασε στεριά στο νησί και ο ντόπιος πληθυσμός Taino είχε ήδη μειωθεί πολύ. Το ‘σημαδεμένο τέρας’ κατέστρεψε όσους είχαν απομείνει. Δύο αδερφοί, γράφοντας στον βασιλιά της Ισπανίας Κάρολο Ι, στις αρχές του 1519, ανέφεραν ότι ένα τρίτο των κατοίκων του νησιού είχαν μολυνθεί: «Έχει παρακληθεί ο Κύριός Μας να παραχωρήσει στους λεγόμενους Ινδιάνους μια μείωση της επιδημίας ευλογιάς, και παρόλα αυτά αυτή δεν σταματά" Από την Hispaniola η ευλογιά επεκτάθηκε στο Puerto Rico. Μέσα σε δύο χρόνια, είχε φτάσει στην πρωτεύουσα των Αζτέκων, Tenochtitlan, αυτή που τώρα είναι η
πόλη του Μεξικού, μια εξάπλωση που επέτρεψε στον Hernán Cortés να καταλάβει την πρωτεύουσα το 1521. Ένας ισπανός ιερέας έγραψε: « Σε πολλά μέρη τύχαινε να πεθαίνουν όλοι σε ένα σπίτι και, καθώς ήταν αδύνατο να θαφτεί ένας τόσο μεγάλος αριθμός νεκρών, έριχναν το σπίτι πάνω τους». Η ευλογιά φαίνεται πως έφτασε στην Αυτοκρατορία των Ίνκας πριν να φθάσουν οι Ισπανοί. Η μόλυνση έφτανε από τον ένα οικισμό στον άλλο γρηγορότερα από όσο μπορούσαν να ταξιδέψουν οι κατακτητές!

Είναι αδύνατο να πει κανείς πόσοι άνθρωποι πέθαναν στην πρώτη πανδημία του Νέου Κόσμου, επειδή και τα αρχεία ήταν ατελή αλλά και επειδή οι Ευρωπαίοι έφεραν μαζί τους και τόσες άλλες ασθένειες «παρθένου εδάφους», συμπεριλαμβανομένων της ιλαράς, του τύφου και της διφθερίτιδας. Εν ολίγοις, τα εισαγόμενα μικρόβια πιθανώς να σκότωσαν δέκα εκατομμύρια ανθρώπους. 

«Την ανακάλυψη της Αμερικής πιθανόν να ακολούθησε η μεγαλύτερη δημογραφική καταστροφή στην ιστορία του κόσμου», όπως έγραψε ο William M. Denevan, επίτιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Wisconsin-Madison. Αυτή η καταστροφή άλλαξε τη ρότα της ιστορίας όχι μόνο σε Ευρώπη και Αμερική, αλλά και στην Αφρική: αντιμετωπίζοντας έλλειψη εργατικού δυναμικού, οι Ισπανοί στρέφονταν όλο και περισσότερο στο εμπόριο σκλάβων.

Η λέξη «καραντίνα» προέρχεται από την ιταλική quaranta, που σημαίνει «σαράντα». Όπως εξηγεί ο Frank M. Snowden στο Epidemics and Society: From the Black Death to the Present” (Yale),η πρακτική της καραντίνας προέρχεται πολύ πριν οι άνθρωποι συνειδητοποιήσουν τι ακριβώς προσπαθούσαν να συμπεριλάβει αυτή, και η περίοδος των σαράντα ημερών επιλέχθηκε όχι για ιατρικούς λόγους αλλά για θρησκευτικούς (βλ. Βίβλος), «καθώς Παλιές και Νέες Μαρτυρίες κάνουν πολλαπλές αναφορές στον αριθμό σαράντα στο πλαίσιο του
εξαγνισμού: οι σαράντα μέρες και σαράντα νύχτες Πλημμύρας στη Γένεση, τα σαράντα χρόνια των περιπλανώμενων Ισραηλιτών στην άγρια φύση… και οι σαράντα μέρες της Σαρακοστής».

Οι πρώτες καραντίνες τέθηκαν ως απόκριση στον Μαύρο Θάνατο, ο οποίος μεταξύ 1347 και 1351 σκότωσε περίπου το ένα τρίτο της Ευρώπης και συγκαταλέγεται ανάμεσα σε όσα είναι γνωστά ως «δεύτερη πανδημία πανώλης». Όπως και την πρώτη φορά, η δεύτερη πανδημία επέφερε το χάος διακοπτόμενα. 

Η πανώλη θα εξαπλωνόταν, θα καταλάγιαζε, για να αναζωπυρωθεί ξανά.
 
Σε μια τέτοια αναζωπύρωση, τον 15 ο αιώνα, οι Βενετοί ανόρθωσαν λοιμοκαθαρτήρια – τμήματα απομόνωσης – σε απομονωμένα νησιά, όπου ανάγκαζαν τα ερχόμενα πλοία να δέσουν. Οι Βενετοί πίστευαν ότι εκθέτοντας τα πλοία στον αέρα διέλυαν τους ατμούς που δημιουργούσε η πανώλη. Aν και η θεωρία τους ήταν αβάσιμη, τα αποτελέσματα παρέμεναν ευεργετικά. Οι σαράντα μέρες έδιναν αρκετό χρόνο στην πανώλη ώστε να σκοτώσει μολυσμένα ποντίκια και ναυτικούς. Ο Snowden επίτιμος καθηγητής στο Yale, αποκαλεί τέτοια μέτρα σαν έναν από τους πρώτους σχεδιασμούς «θεσμοθετημένης δημόσιας υγείας» και ισχυρίζεται ότι βοήθησαν στο να νομιμοποιηθεί η «αύξηση της εξουσίας» από το σύγχρονο καθεστώς.

Γίνεται αρκετή συζήτηση σχετικά με το γιατί σταμάτησε τελικά η δεύτερη πανδημία. Μια από τις τελευταίες μεγάλες εξάρσεις σημειώθηκε στη Μασσαλία το 1720. Αλλά, είτε οι προσπάθειες ελέγχου υπήρξαν αποτελεσματικές είτε όχι, προκαλούσαν συχνά «υπεκφυγές, αντιστάσεις, αναταραχές», όπως το θέτει ο Snowden. Τα μέτρα γύρω από τη δημόσια υγεία ήταν εναντίον της θρησκείας και της παράδοσης, όπως, φυσικά, ακόμη είναι. Ο φόβος αποψωρισμού από τους αγαπημένους ωθούσε πολλές οικογένειες να συγκαλύπτουν περιστατικά. Και, στην πραγματικότητα, αυτοί που είχαν τον ρόλο να ισχυροποιήσουν τους κανόνες είχαν συχνά μειωμένο ενδιαφέρον ως προς το να προστατέψουν το κοινό.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ