Από την κουλτούρα των memes στο πατριωτικό ΠΑΣΟΚ: Τι καταλάβαμε από το προεκλογικό σποτ του Ανδρέα Λοβέρδου
Παρακολούθησα το βίντεο με το οποίο ανακοίνωσε ο Ανδρέας Λοβέρδος την υποψηφιότητα του για την προεδρία του ΠΑ.ΣΟ.Κ. με μεγάλο ενδιαφέρον. Ο πάλαι ποτέ κραταιός εκπρόσωπος της σοσιαλδημοκρατίας στην Ελλάδα έχει πλέον μετατραπεί μέσω του όρου «Pasokification» σε συνώνυμο της εκλογικής εξαΰλωσης σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων λόγω νεοφιλελεύθερης πολιτικής στροφής που τα αποκόβει από την παραδοσιακή τους βάση, ή ακόμα και σε meme όπως το «Παλαιό ΠΑ.ΣΟ.Κ το Ορθόδοξο». Παρόλ’ αυτά, το κόμμα αυτό δυνητικά μπορεί να παίξει τον ρόλο του kingmaker στην Ελληνική πολιτική σκηνή και συνεπώς οι εσωκομματικές διαδικασίες του και το αποτέλεσμα τους μπορεί να έχουν καθοριστικό ρόλο στο εκλογικό μέλλον της χώρας, αναγκάζοντας μας να δούμε με προσοχή τους υποψηφίους και αυτά που λένε.
Βεβαίως, ακόμη και να μην υπήρχε αυτό το πολιτικό διακύβευμα, το βίντεο από μόνο του προκαλεί την προσοχή του κοινού. Ένα βίντεο που προσπαθεί να συγκεράσει το παρελθόν του ΠΑ.ΣΟ.Κ. με τον αβέβαιο βηματισμό της σοσιαλδημοκρατίας εν γένει στην Ευρώπη και το ζήτημα ταυτότητας του κόμματος στον 21ο αιώνα. Επίσης πρόκειται για ένα βίντεο το οποίο είναι διαποτισμένο από την κουλτούρα των meme, σε μια προσπάθεια να απευθυνθεί σε ένα νεαρότερο κοινό που αντιμετωπίζει το ΠΑ.ΣΟ.Κ. λιγότερο ή περισσότερο σαν ένα γραφικό κομμάτι του παρελθόντος της Ελλάδας. Δεν μπορώ να ερμηνεύσω με κάποιον άλλο τρόπο την εντυπωσιακή έναρξη με το O Fortuna του Carl Orff, ενός κλασικού κομματιού που απέκτησε την δική του ιστορία στην Ελλάδα λόγω της σύνδεσης του με τον Ανδρέα Παπανδρέου, φυσικά σε μια ηλεκτρική διασκευή καθώς είπαμε… μιλάμε πλέον για το ΠΑ.ΣΟ.Κ. του 21ου αιώνα.
Για τους μη μυημένους στην ιντερνετική κουλτούρα των memes, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι μπορεί αυτά να μοιάζουν ρηχά ή ασήμαντα αστεία τα οποία διαμοιράζονται οι χρήστες των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης (ΜΚΔ), ωστόσο το meme είναι ένα χαρακτηριστικό παράγωγο της τρέχουσας ψηφιακής κουλτούρας, τυπικό αρκετών χαρακτηριστικών γνωρισμάτων της. Η Alice Marwick, εξηγεί ότι τα memes είναι το νέο είδος νέων που κερδίζει την προσοχή των χρηστών των ΜΚΔ. Ο στόχος τους είναι να γίνουν δημοφιλή μέσω του χιουμοριστικού περιεχομένου τους, να κερδίσουν την προσοχή εντός των ΜΚΔ και να εξαπλωθούν μέσω των χρηστών. Από τις Αμερικάνικες εκλογές του 2016 και μετά, τα meme έχουν γίνει ένα συμβατικό κομμάτι της επίσημης πολιτικής επικοινωνίας, και σιγά-σιγά τα επιτελεία των Ελλήνων πολιτικών τα εισάγουν στην καθημερινότητα της δουλειάς τους.
Υπάρχουν διάφορα στοιχεία του σποτ που παραπέμπουν στην επιρροή της κουλτούρας των meme όπως η επιλογή της μουσικής στην εισαγωγή του βίντεο, και η αναφορά του Α. Λοβέρδου στον ήλιο του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Τέλος η αποστροφή ότι «το ΠΑ.ΣΟ.Κ. δεν είναι μόνο το όνομα μας, είναι η ιστορία μας, είναι η ψυχή μας…» διαθέτει την ποιότητα να αναχθεί σε κλασσικό meme. Το ίδιο και τα διάφορα ενσταντανέ του βουλευτή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. που περπατάει αγέρωχος.
Είναι δύσκολο να προβλέψει κανείς ωστόσο, στην απεραντοσύνη του ιντερνετικού ωκεανού τι από αυτά θα «κολλήσει» και τι όχι και υπάρχουν πολλοί παράγοντες που παίζουν ρόλο. Ωστόσο, είναι εμφανές από την έναρξη ότι γίνεται μια προσπάθεια να αυξηθεί η εξάπλωση του μέσω της μετατροπής του σε meme και της διάδρασης μεταξύ των χρηστών που μπορεί να προκαλέσει στα ΜΚΔ. Η μουσική σε συνδυασμό με την εικόνα του Ανδρέα Λοβέρδου στην ύπαιθρο, την πόλη, και τελικά στην Βουλή αυξάνουν το λεγόμενο shareability του βίντεο και την ποιότητα του ως δυνητικό meme.
ΣΤΗΝ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑ
Οι λεκτικές αναφορές του Α. Λοβέρδου στο ΠΑ.ΣΟ.Κ. και όχι στο ΚΙΝ.ΑΛ. εκ πρώτης όψεως καταδεικνύει μια επιστροφή στην παραδοσιακή βάση του κόμματος. Ωστόσο, στο επίπεδο της σημειολογίας της εικόνας και του ήχου, γίνεται κατανοητό ότι η επίκληση του ονόματος του ΠΑ.ΣΟ.Κ. γίνεται σε μια προσπάθεια εκμετάλλευσης της αναγωγής του κόμματος σε meme τα τελευταία χρόνια και της σύμφυσης του με τα χρόνια της ευημερίας της Ελλάδας κάτω από την αιγίδα του παλιού ΠΑ.ΣΟ.Κ. του ορθόδοξου. Δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω σε ποιο βαθμό συμμετείχαν και τα στελέχη του ίδιου του ΠΑ.ΣΟ.Κ. σε αυτή την προσπάθεια αναμόρφωσης της εικόνας του κόμματος στη νεολαία μέσω της ιντερνετικής κουλτούρας, ωστόσο, το εν λόγω βίντεο προσπαθεί να «καβαλήσει» αυτό το κύμα.
Αξίζει επίσης να αναφερθεί η έντονη παρουσία του πράσινου χρώματος, τόσο στο επίπεδο της εικόνας, όσο και στην συνθηματολογία του βίντεο (πράσινη επανάσταση). Κατά την γνώμη μου αυτό επιτελεί δύο σκοπούς. Αρχικά, πρόκειται για το παραδοσιακό χρώμα του ΠΑ.ΣΟ.Κ. επομένως η επιλογή αυτή «παίζει» στο ίδιο ταμπλό επίκλησης της συναισθηματικής προσκόλλησης ψηφοφόρων με το ΠΑ.ΣΟ.Κ. του παρελθόντος, αλλά και της σύμφυσης του με μια εποχή ευημερίας.
Σε δεύτερη ανάγνωση, ο Α. Λοβέρδος και το επιτελείο του προσπαθούν να συνδεθούν με το κύμα εκλογικών επιτυχιών από κόμματα Πρασίνων ανά την Ευρώπη τα τελευταία χρόνια. Ένα κύμα το οποίο ο Guardian αποκάλεσε μια «αθόρυβη επανάσταση» και εν όψει και των Γερμανικών εκλογών του Σεπτέμβρη μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα και την πρώτη καγκελάριο που θα προέρχεται από τους “Πράσινους”, στο πρόσωπο της Ανναλένα Μπέρμποκ. Είναι λογικό ο Α. Λοβέρδος να επιθυμεί να ταυτιστεί με αυτή την τελευταία τάση της σοσιαλδημοκρατίας. Στο σημειολογικό επίπεδο το βίντεο επιτυγχάνει αυτή την σύνδεση, η οποία ωστόσο παραμένει μετέωρη, καθώς στην παρουσίαση των θέσεων του επίδοξου αρχηγού του ΠΑ.ΣΟ.Κ. δεν γίνεται καμία αναφορά στην ουσία των «Πράσινων» θέσεων, σχετικά στην προστασία του περιβάλλοντος, την «πράσινη» ανάπτυξη, την κλιματική αλλαγή κλπ.
Στο ιδεολογικό επίπεδο, το οποίο προκύπτει από τα λεγόμενα του Α. Λοβέρδου στο βίντεο, υπάρχει μια σειρά δηλώσεων που προσπαθεί να δώσει το στίγμα στο οποίο θέλει να κινηθεί ο έμπειρος πολιτικός. Η πρώτη από αυτές που επαναλαμβάνεται μάλιστα αρκετές φορές, τόσο στο trailer διάρκειας 1.50 λεπτού αλλά και στην πλήρη έκδοση του βίντεο διάρκειας 14 λεπτών και 23 δευτερολέπτων, έχει να κάνει με το ΠΑ.ΣΟ.Κ. σαν ένα πατριωτικό κίνημα.
Μπορεί εκ πρώτης όψεως αυτό να ξενίζει αλλά μια προσεκτικότερη ματιά τόσο στην ιστορία του κόμματος, όσο και στις εξελίξεις του παραδοσιακού ακροατηρίου της σοσιαλδημοκρατίας, εξηγεί αυτές τις αναφορές. Ο Ανδρέας Παπανδρέου αντηχώντας τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα της εποχής, παρουσίασε μια εκδοχή της σοσιαλδημοκρατίας με στοιχεία πατριωτισμού και εθνικισμού τα οποία μπορεί να μην συμπορεύονται με την μοντέρνα κοσμοπολίτικη σοσιαλδημοκρατία, ωστόσο υπήρξαν συστατικό στοιχείο της παραδοσιακής σοσιαλδημοκρατίας. Φράσεις όπως «προτιμούμε να ανήκουμε εις στους Έλληνες» είναι χαρακτηριστικές αυτής της υφής της παραδοσιακής σοσιαλδημοκρατίας, ενώ δεν πρέπει να ξεχνάμε και την αλήστου μνήμης δήλωση του καταδικασμένου Χρυσαυγίτη Ε. Μπούκουρα ότι εθνικιστή τον έκανε ο Α. Παπανδρέου. Ο ίδιος ο Α. Λοβέρδος είχε χαρακτηρίσει την Χρυσή Αυγή ως ένα «αυθεντικό κίνημα».
Βλέπουμε λοιπόν, ότι σε αντίθεση με τον κοσμοπολιτισμό που προτάσσει η μοντέρνα σοσιαλδημοκρατία ο Α. Λοβέρδος κηρύττει μια επιστροφή στην παραδοσιακή βάση της σοσιαλδημοκρατίας η οποία πλήττεται από την επέλαση της παγκοσμιοποίησης και βρίσκει «παρηγοριά» στις σταθερές περασμένων εποχών όπως το έθνος και η θρησκεία. Αυτό φυσικά αντηχεί και τις εξελίξεις στην Ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία εν γένει. Δεν είναι τυχαίο ότι ο εναγκαλισμός των Εργατικών στην Βρετανία με την Ευρωπαϊκή Ένωση οδήγησε σε εκλογικό αφανισμό τους, ακόμα και σε παραδοσιακά οχυρά τους όπως τον Αγγλικό Βορρά. Οι ίδιες διεργασίες συμβαίνουν στις περισσότερες Ευρωπαϊκές χώρες με παραδοσιακά σοσιαλδημοκράτες ψηφοφόρους να γυρίζουν την πλάτη τους σε αυτά τα κόμματα για χάρη εθνολαϊκιστικών κομμάτων όπως οι SverigeDemokraterna στην Σουηδία, που υπήρξε προπύργιο της σοσιαλδημοκρατίας, και το AfD στην Γερμανία. Επομένως, η επιμονή στην λέξη «πατριωτισμός», πρόκειται για μια υπολογισμένη κίνηση σε αρμονία με τις Ευρωπαϊκές εξελίξεις. Ωστόσο, η αναφορά στην Ευρωζώνη δείχνει και τα όρια της αντίθεσης του Α. Λοβέρδου στον κοσμοπολιτισμό και καθιστά την επίκληση στον πατριωτισμό εν τέλει κενή περιεχομένου.
Κενή περιεχομένου είναι εν τέλει και η επίκληση σε όποια «πράσινη επανάσταση». Σαφώς δεν υπάρχει άνθρωπος που να πίστεψε ότι ο Α. Λοβέρδος αποφάσισε ξαφνικά να ενστερνιστεί τον… Μαοϊσμό και την πολιτιστική επανάσταση, αλλά ο βουλευτής του ΚΙΝ.ΑΛ. αναφέρει διαρκώς ότι το κόμμα υπό την αιγίδα του θα είναι μεταρρυθμιστική δύναμη. Παρόλο που επανάσταση και μεταρρύθμιση είναι αντιφατικοί όροι, καθίσταται προφανές ότι η επίκληση στην επανάσταση πρόκειται για ένα κενό σλόγκαν, από αυτά που πολλές φορές έχει προτάξει η σοσιαλδημοκρατία για να απευθυνθεί στο κοινό της εργατικής τάξης. Κενό σλόγκαν στο εν λόγω trailer είναι και το πράσινο κομμάτι της εξίσωσης, όπως αναλύθηκε και πιο πάνω, μιας και δεν γίνεται καμία σύνδεση με την κλιματική αλλαγή και τις «πράσινες» πολιτικές για την προστασία του περιβάλλοντος.
Κατόπιν όλων αυτών λοιπόν, γεννιέται το κύριο ερώτημα. Σε ποιον απευθύνεται το σποτ του Ανδρέα Λοβέρδου. Εν ολίγοις σε όλους και σε κανέναν. Πρόκειται για χαρακτηριστικό γνώρισμα του ΠΑ.ΣΟ.Κ. που γνωρίσαμε, αλλά και της σοσιαλδημοκρατίας εν γένει η προσπάθεια να συγκεραστούν αντιφατικές τάσεις που ενυπάρχουν στον λεγόμενο κεντρώο χώρο. Το κατά πόσο αυτή η προσπάθεια θα στεφθεί με επιτυχία μένει να αποδειχθεί από τους ίδιους τους ψηφοφόρους του ΠΑ.ΣΟ.Κ. και το κατά πόσο θα κρίνουν τον Α. Λοβέρδο σαν έναν αυθεντικό εκπρόσωπο της «ορθοδοξίας» του κόμματος. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει εάν οι νεότεροι σε ηλικία ψηφοφόροι, που είναι μυημένοι στην ιντερνετική κουλτούρα και στην ΠΑΣΟΚική μυθολογία που αναπτύχθηκε τα τελευταία χρόνια, θα απαντήσουν σε αυτό το κάλεσμα ή θα πουν στον Α. Λοβέρδο «ok boomer».
Ο Δρ Χρήστος Κωστόπουλος είναι λέκτορας Μαζικής Επικοινωνίας στο Curtin University of Malaysia.
Δεν υπάρχουν σχόλια