Η γενιά Z μεγάλωσε με τα smartphone και υφίσταται τις συνέπειες

Τα σημερινά παιδιά μεγαλώνουν υπερπροστατευμένα στον πραγματικό και απροστάτευτα στον ψηφιακό κόσμο, λέει ο κοινωνικός ψυχολόγος Τζόναθαν Χάιτ, επικεφαλής της μεγάλης έρευνας «Η αγχωμένη γενιά Ζ». Ο συνεργάτης του Ζακ Ράους, μας εξηγεί τι συνέβη στην πρώτη γενιά που μεγάλωσε με το smartphone και γιατί επείγει να προστατεύσουμε τους νεότερους.

ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΟΥ

 01 Απριλίου 2024

 

Φανταστείτε ότι εμφανίζεται ξαφνικά στην αγορά ένα νέο παιχνίδι που ενθουσιάζει τα παιδιά σας, τους το αγοράζετε και λίγο αργότερα παρατηρείτε ότι αυτό το παιχνίδι γίνεται η αιτία να χάνουν πολύτιμες ώρες ύπνου, να κινούνται πολύ λιγότερο και να περνούν πολύ λιγότερο χρόνο με άλλα παιδιά. Αλλά δεν είναι μόνο αυτό – το παιχνίδι τούς προκαλεί μεγάλο στρες, κατάθλιψη και χαμηλή αυτοεκτίμηση. Αυτό το παιχνίδι, λοιπόν, είναι το smartphone, λέει ο Τζόναθαν Χάιτ

Jonathan Haidt – Thomas Cooley Professor of Ethical Leadership | NUY Stern

, καθηγητής Κοινωνικής Ψυχολογίας στο New York University Stern School of Business, ο οποίος εδώ και χρόνια μελετάει τον τρόπο με τον οποίον επηρεάζουν τα σόσιαλ μίντια την ψυχική υγεία

After Babel

 των παιδιών και των εφήβων. Η πρώτη γενιά που μεγάλωσε με αυτό το παιχνίδι και υφίσταται τις συνέπειες, έχει ήδη ενηλικιωθεί.

Τα αποτελέσματα της έρευνας του Χάιτ, μαζί με τις προτάσεις του για την αντιστροφή μιας κατάστασης που ο ίδιος περιγράφει σαν επιδημία ψυχικής ασθένειας, περιγράφονται αναλυτικά στο βιβλίο του

The Anxious Generation by Jonathan Haidt

The anxious generation. How the great rewiring of childhood is causing an epidemic of mental illness (Η αγχώδης γενιά. Πώς η μεγάλη επανακαλωδίωση της παιδικής ηλικίας προκαλεί μια επιδημία ψυχικών ασθενειών). Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι οι έφηβοι και οι νέοι που ανήκουν στη γενιά Ζ, δηλαδή όσοι γεννήθηκαν μεταξύ 1997 και 2012, παρουσιάζουν πολύ υψηλότερα ποσοστά στρες, κατάθλιψης, τάσεων αυτοτραυματισμού καθώς και άλλων προβλημάτων, όπως η διάσπαση προσοχής, από ό,τι όλες οι προηγούμενες γενιές για τις οποίες έχουμε στοιχεία. Τα δεδομένα αυτά προκύπτουν ξανά και ξανά σε πολλές και διαφορετικές έρευνες των τελευταίων ετών – ανάμεσα σε αυτές και η μεγάλη διεθνής έρευνα του ΠΟΥ για τις «Συμπεριφορές που συνδέονται με την υγεία των εφήβων-μαθητών», που έγινε το 2022 σε 55 χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα

Ο Ζακ Ράους.

Πανελλήνια έρευνα για τις συμπεριφορές που συνδέονται με την υγεία των εφήβων μαθητών (Έρευνα HBSC/WHO) | ΕΠΙΨΥ

Image

«Αυτό που παρατηρούμε είναι ότι οι δείκτες ψυχικής υγείας των παιδιών και των εφήβων, στις ηλικίες από 10 έως 19 ετών, ήταν σχετικά σταθεροί στις αρχές της δεκαετίας του 2000, όπως και στα 90ς, και μάλιστα ορισμένοι από αυτούς παρουσίαζαν βελτίωση. Αυτό ισχύει όχι μόνο για τις ΗΠΑ, αλλά για πολλές χώρες του κόσμου», μας λέει ο Ζακ Ράους, επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας

Bio | Zach Rausch

 του Τζόναθαν Χάιτ. «Αλλά ξαφνικά, γύρω στο 2010, τα πράγματα αρχίζουν να αλλάζουν. Και δεν αλλάζουν με αργούς ρυθμούς – αντιθέτως, βλέπουμε μια κατακόρυφη αύξηση των προβλημάτων ψυχικής υγείας, ειδικά στα κορίτσια εφηβικής ηλικίας. Στην πορεία της έρευνας πέφταμε πάνω σε αυτά τα ευρήματα ξανά και ξανά».

IS: Τι ακριβώς παρατηρήσατε ότι άλλαξε εκείνα τα χρόνια;

Ζ.Ρ.: Μεταξύ του 2010 και του 2015 βλέπουμε να αυξάνονται σημαντικά τα ποσοστά κατάθλιψης, οι κρίσεις άγχους, οι αυτοτραυματισμοί, ακόμη και οι απόπειρες αυτοκτονίας. Αρκεί να σας πω ότι μεταξύ 2010 και 2019 υπερδιπλασιάστηκαν οι διαγνώσεις κατάθλιψης μεταξύ των εφήβων. Διπλασιάστηκαν τα ποσοστά κρίσεων άγχους. Και ειδικά σε ό,τι αφορά τα κορίτσια, τα περιστατικά αυτοτραυματισμού τριπλασιάστηκαν, σύμφωνα με τα στοιχεία που συγκεντρώσαμε από τα τμήματα επειγόντων περιστατικών.

IS: Αυτά τα στοιχεία αφορούν αποκλειστικά τις ΗΠΑ ή και άλλες χώρες;

Ζ.Ρ.: Ο τριπλασιασμός των περιστατικών αυτοτραυματισμού, καθώς ο υπερδιπλασιασμός που είδαμε στις απόπειρες αυτοκτονίας στα κορίτσια, αφορούν ειδικά τις ΗΠΑ. Πιο αναλυτικά, μιλάμε για αύξηση της τάξης του 180% για τα κορίτσια 10-14 ετών και 80% για τις έφηβες 15 έως 19 ετών. Μέρος της δουλειάς μου ήταν να καταλάβω σε τι βαθμό συναντάμε το φαινόμενο σε άλλες χώρες του κόσμου. Διαπίστωσα ότι στον αγγλόφωνο κόσμο –δηλαδή στη Βρετανία, στον Καναδά, στην Αυστραλία και στη Νέα Ζηλανδία– τα ίδια πράγματα συνέβαιναν την ίδια εποχή, με τον ίδιο τρόπο. Κοίταξα και τις σκανδιναβικές χώρες. Εκεί δεν συναντάμε τα ίδια υψηλά ποσοστά σε αυτοτραυματισμούς και απόπειρες αυτοκτονίας. Αλλά όταν κοιτάξει κανείς την κατάθλιψη και τις κρίσεις άγχους, βλέπει ακριβώς την ίδια εικόνα με τις αγγλόφωνες χώρες. Και το ίδιο διαπιστώσαμε ότι ισχύει για ολόκληρη την Δυτική Ευρώπη.

Η έρευνα του ΕΠΙΨΥ

Σε ό,τι αφορά τους εφήβους στην Ελλάδα, όπως σημειώνουν οι ερευνητές του ΕΠΙΨΥ

Κατεβάστε εδώ την έρευνα με τίτλο «Η ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ – Η κατάσταση στην Ελλάδα το 2022 και διαχρονικά» | ΕΠΙΨΥ

, το 42% των εφήβων δηλώνουν ότι έχουν συμπτώματα άγχους, ότι νιώθουν αγχωμένοι, «σε ένταση» και δεν μπορούν να ελέγξουν την ανησυχία τους. Περισσότεροι από ένας στους τρεις 15χρονους αναφέρουν ότι έχουν σκεφτεί έως και μια φορά να βλάψουν τον εαυτό τους, ενώ ένας στους επτά έχει κάνει απόπειρα αυτοκτονίας. Τα κορίτσια, μάλιστα, αναφέρουν ότι έχουν σκεφτεί να βλάψουν τον εαυτό τους σε υπερδιπλάσιο ποσοστό (45,7%) από τα αγόρια (20,1%), ενώ διπλάσιο ποσοστό κοριτσιών (17,7%) αναφέρουν ότι έχουν κάνει έστω μια απόπειρα αυτοκτονίας. «Το 2022 το ποσοστό εφήβων που αναφέρουν ότι εκδηλώνουν ψυχολογικά και σωματικά συμπτώματα είναι το υψηλότερο της τελευταίας 25ετίας», σημειώνει η ομάδα του ΕΠΙΨΥ.

IS: Δεν παρατηρούμε αντίστοιχες τάσεις επιδείνωσης της ψυχικής υγείας των ενηλίκων στις ίδιες χώρες, στο ίδιο χρονικό διάστημα;

Ζ.Ρ.: Όχι, αυτά τα ευρήματα αφορούν αποκλειστικά τη συγκεκριμένη ομάδα πληθυσμού, σε μια πολύ συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Αυτό μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι κάποια θεμελιώδης αλλαγή συνέβη στη ζωή αυτών των νέων ανθρώπων. Χρονικά τοποθετούμε αυτή τη θεμελιώδη αλλαγή, που συνέβη σε πολλές δυτικές χώρες ταυτόχρονα, περίπου στο 2010. Αναφέρομαι στην ευρεία χρήση των smartphone από παιδιά κι εφήβους.

Image

Το εξώφυλλο του βιβλίου του Τζόναθαν Χάιτ, στο οποίο περιγράφονται τα αποτελέσματα της έρευνας του ίδιου και της ομάδας του για τα smartphones και την ψυχική υγεία της γενιάς Ζ.

Να σας εξηγήσω, όμως, το πλαίσιο στο οποίο έρχεται αυτή η αλλαγή. Από τα 80ς, ήδη, οι οικογένειες στον δυτικό κόσμο αρχίζουν συστηματικά να περιορίζουν τις ελευθερίες των μικρών παιδιών, από φόβο για την ασφάλειά τους. Έχουμε, λοιπόν, γενιές που μεγαλώνουν με μεγαλύτερη επιτήρηση, παιδιά πιο προστατευμένα, που στερούνται τις ελευθερίες που δίνει το παιχνίδι μακριά από την επιτήρηση των ενηλίκων, αλλά και λιγότερες ευθύνες. Έτσι, έχουμε μια πολύ προστατευμένη γενιά παιδιών, τα οποία σιγά σιγά εξοικειώνονται με τον ψηφιακό κόσμο και κάποια στιγμή, γύρω στο 2010, μεταφέρουν την κοινωνική τους ζωή, σχεδόν εξολοκλήρου, στις πλατφόρμες των σόσιαλ μίντια.

Με άλλα λόγια, από εκεί που η παιδική ηλικία βασιζόταν στο παιχνίδι, έχουμε σήμερα μια παιδική ηλικία συνδεδεμένη κυρίως με το smartphone. Εάν επιχειρούσαμε να συνοψίσουμε το περιεχόμενο της έρευνας και του βιβλίου σε μια φράση, θα λέγαμε ότι προστατεύουμε υπερβολικά τα παιδιά στον πραγματικό, την ίδια ώρα που τα αφήνουμε απροστάτευτα στον ψηφιακό κόσμο.

IS: Αυτό που άλλαξε γύρω στο 2010, αυτό που διαπιστώσατε ότι έκανε τη διαφορά για την ψυχική υγεία της γενιάς Ζ στα επόμενα χρόνια, ήταν η ευρεία χρήση του smartphone ή η συμμετοχή τους στις πλατφόρμες των σόσιαλ μίντια; 

Ζ.Ρ.: Το πρόβλημα δεν είναι ούτε το ένα, ούτε το άλλο, από μόνα τους. Η αιτία του προβλήματος βρίσκεται στο πώς αυτά τα δυο συνδέθηκαν και εισέβαλαν συνδυαστικά στη ζωή των παιδιών. Το smartphone εμφανίστηκε το 2007 και θα μπορούσε κανείς να το παρομοιάσει με ελβετικό σουγιά – μπορούσες να κάνεις ένα σωρό διαφορετικά πράγματα με αυτό, αλλά δεν μπορούσες αρχικά να κατεβάσεις εφαρμογές. Αυτή η δυνατότητα εμφανίζεται το 2008, οπότε και ξεκινάει μια κούρσα μεταξύ των εταιρειών τεχνολογίας με αποτέλεσμα πολύ σύντομα να έχουμε χιλιάδες εφαρμογές που μπορούμε να κατεβάσουμε.

Την ίδια περίοδο αρχίζουν στα σόσιαλ μίντια να προστίθενται διάφορα χαρακτηριστικά –τα like, τα retweet, οι ειδοποιήσεις– μαζί με την κάμερα για selfie στα κινητά. Ενώστε τα κομμάτια: Από εκεί που ήταν ένας χώρος στον οποίον συνδεόμαστε μεταξύ μας, τα σόσιαλ μίντια μετατρέπονται πλέον σε έναν χώρο όπου προβάλλουμε τον εαυτό μας σε ένα κοινό. Καθώς, λοιπόν, αυτές οι τεχνολογίες εξελίσσονται, τα παιδιά μεταφέρουν την κοινωνική τους ζωή στα σόσιαλ μίντια. Το 2009, σχεδόν το 50% των μαθητών γυμνασίου στις ΗΠΑ χρησιμοποιούσαν τα σόσιαλ μίντια σε καθημερινή βάση. Δυο χρόνια αργότερα, το ποσοστό αυτό αγγίζει το 75%.

Στο μεταξύ και τα μικρότερα παιδιά αποκτούν πρόσβαση στο smartphone των γονιών τους, μετά έρχονται τα ipad και μερικά αποκτούν δικό τους κινητό πριν ακόμη τελειώσουν το δημοτικό. Μέσα σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, όλο και περισσότερα παιδιά περνούν όλο και περισσότερο χρόνο όνλαϊν. Το 2015, ένα στα πέντε κορίτσια περνάει περισσότερες από 40 ώρες την εβδομάδα στις πλατφόρμες των σόσιαλ μίντια. Αυτό, καταλαβαίνετε, είναι σαν εργασία πλήρους απασχόλησης. Και τότε αρχίζουμε να παρατηρούμε την επιδείνωση στους δείκτες της ψυχικής υγείας.

IS: Το γεγονός ότι περνούν τόσο πολλές ώρες στον ψηφιακό κόσμο, σημαίνει ότι τα ίδια τα παιδιά –κι αν όχι τα μικρότερα παιδιά, σίγουρα οι έφηβοι– το προτιμούν τελικά από το να συναντηθούν μεταξύ τους όφλαϊν. Γιατί συμβαίνει αυτό;

Ζ.Ρ.: Ας το δούμε από τη σκοπιά της εξέλιξης του ανθρώπινου είδους. Οι άνθρωποι έχουμε μια πολύ ισχυρή ανάγκη να συνδεόμαστε μεταξύ μας, να ανήκουμε σε ομάδες, ειδικά κατά την εφηβική ηλικία. Είναι μια περίοδος της ζωής μας κατά την οποία βιώνουμε με βαθιά αλλαγή, καθώς απομακρυνόμαστε από τους γονείς μας και μετακινούμαστε προς την ομάδα των φίλων μας. Σε αυτή τη φάση, η επιβεβαίωση και η κοινωνική αποδοχή έχουν πολύ μεγάλη σημασία. Οι πλατφόρμες των σόσιαλ μίντια, λοιπόν, είναι έτσι φτιαγμένες ώστε όλα να περιστρέφονται γύρω από τις μετρήσεις της κοινωνικής αποδοχής και της επιβεβαίωσης. Μιλάω για τους followers, τα like κ.λπ., όλα αυτά που αρχικά είναι πολύ ευχάριστα στον χρήστη. Και με τον καιρό εξελίσσονται σε μια κοινωνική παγίδα που σε κρατάει κολλημένο εκεί.

Image

[Gabriel BOUYS / AFP]

Ας πάρουμε και μια περίπτωση όπου αυτό γίνεται σε υπερβολικό βαθμό. Είμαι σίγουρος ότι σας έχει τύχει να δείτε εφήβους οι οποίοι είναι μαζί στον ίδιο χώρο, αλλά είναι ο καθένας κολλημένος στο κινητό του, στα δικά του σόσιαλ. Ας επιχειρήσουμε να το εξηγήσουμε από τη σκοπιά της εξέλιξης: Για πρώτη φορά, ως είδος, έχουμε ένα πλήθος από επαφές, από σχέσεις, που πρέπει να διαχειριστούμε, να συντηρήσουμε, σαν κάτι να μας τραβάει σε χίλιες μεριές. Πριν τα σόσιαλ μίντια, ο καθένας από εμάς είχε να διαχειριστεί τις σχέσεις του με έναν περιορισμένο αριθμό ανθρώπων στο περιβάλλον του. Τώρα υπάρχει η κοινωνική πίεση να είναι κανείς διαρκώς συνδεδεμένος και να ανταποκρίνεται ανά πάσα στιγμή στους άλλους.

Σε μια πρόσφατη έρευνα διαπιστώθηκε ότι τα παιδιά λαμβάνουν στο κινητό τους κατά μέσο όρο 236 ειδοποιήσεις την ημέρα. Ενώ είναι απασχολημένο το παιδί με κάτι, έρχεται κάθε τόσο η υπενθύμιση πως υπάρχει αυτός ο άλλος κόσμος, στον οποίον πρέπει να στρέψει την προσοχή του. Αυτό γίνεται συνήθεια και στην πορεία ακόμη κι εξάρτηση, χωρίς κανείς να το συνειδητοποιήσει.

IS: Αυτό το πρόβλημα το έχουμε όλοι, είναι κάτι που συζητάμε συχνά. Γιατί είναι χειρότερο όταν συμβαίνει στα παιδιά και στους εφήβους;

Ζ.Ρ.: Το περιγράψατε σαν πρόβλημα – όλοι οι ενήλικες με τους οποίους έχω συζητήσει το αντιλαμβάνονται ως πρόβλημα, μια ενόχληση στην καθημερινότητά τους. Εκνευρίζονται, δεν το αντέχουν. Αλλά εσείς κι εγώ, έχουμε την ευθύνη των πράξεών μας, είμαστε ελεύθεροι να αποφασίσουμε αν θα υιοθετήσουμε βλαπτικές συμπεριφορές. Αλλά στις κοινωνίες μας έχουμε συμφωνήσει ότι τα παιδιά είναι ευάλωτα κι έχουμε καθήκον να τα προστατεύουμε από συγκεκριμένους κινδύνους. Γιατί; Διότι ο εγκέφαλος του παιδιού και του εφήβου είναι πολύ διαφορετικός από αυτόν του ενήλικα, δεν είναι πλήρως διαμορφωμένος. Χρειάζεται πολύς χρόνος για να φτάσει ο προμετωπιαίος φλοιός στην πλήρη μορφή του. Και αυτό είναι το τμήμα του εγκεφάλου που βοηθά στη λειτουργία του, συμπεριλαμβανομένης της ρύθμισης των συναισθημάτων και του ελέγχου των παρορμήσεων. Όπως γνωρίζουμε όλοι από πείρα, όταν είμαστε στην εφηβεία είμαστε πολύ επιρρεπείς στις κακές αποφάσεις. Οι έφηβοι είναι πιο παρορμητικοί, έχουν περισσότερες πιθανότητες να κάνουν μπούλινγκ ο ένας στον άλλο, να εκδηλώσουν συμπεριφορές που οι ενήλικες θα σκεφτούν δυο φορές πριν τις υιοθετήσουν.

Επιπλέον, στη διάρκεια της εφηβείας είναι κανείς πολύ πιο ευαίσθητος στα μηνύματα που παίρνει από το περιβάλλον του. Ο εγκέφαλος των εφήβων είναι ιδιαίτερα ευάλωτος, πιο επιρρεπής στο να κολλήσει σε αυτές τις πλατφόρμες, με πολύ περισσότερες πιθανότητες να ζημιωθεί από αυτό, διότι στα σόσιαλ μίντια όλα περιστρέφονται γύρω από τις κοινωνικές σχέσεις, το αίσθημα του ανήκειν, τον κίνδυνο να αποκλειστείς από μια ομάδα, να αρέσεις ή να μην αρέσεις. Αυτά είναι πολύ σοβαρά διακυβεύματα για τους εφήβους.

IS: Πριν μπουν στη ζωή τους τα smartphones, τα περισσότερα από αυτά που περιγράφετε τα βίωναν ακριβώς έτσι και όφλαϊν. Είχαν τις ίδιες συμπεριφορές πρόσωπο με πρόσωπο, ενώ τώρα τις έχουν στο περιβάλλον των σόσιαλ μίντια. Γιατί είναι τόσο διαφορετικό αυτό;

Ζ.Ρ.: Υπάρχουν πολλές διαφορετικές πλατφόρμες όνλαϊν που μας επιτρέπουν να επικοινωνούμε μεταξύ μας. Αυτή τη στιγμή, εμείς οι δυο συζητάμε σε πραγματικό χρόνο, παρακολουθώντας ο ένας τον άλλον, δηλαδή σχετιζόμαστε. Όταν, όμως, μεταφέρουμε αυτήν την επικοινωνία σε μια πλατφόρμα όπως το Instagram, η σχέση αυτή γίνεται ασώματη και ασύγχρονη.

Στα σόσιαλ η επικοινωνία, συνήθως, δεν αφορά μια συζήτηση ανάμεσα σε δυο πρόσωπα. Ως επί το πλείστον πρόκειται για ένα πρόσωπο που απευθύνεται σε πολλούς και κρίνεται από πολλούς. Αυτό το είδος επικοινωνίας, όπου κάποιος εκτίθεται στην κρίση ενός κοινού, είναι πολύ επιβλαβές στη διάρκεια της ανάπτυξης. Σε αυτή τη φάση της ζωής τους, τα παιδιά πρέπει να παίζουν μεταξύ τους σε πραγματικό χρόνο, στον ίδιο χώρο, χωρίς διαρκή επιτήρηση και συγκεκριμένο πρόγραμμα, με την ελευθερία να αυτοσχεδιάσουν. Έτσι μαθαίνουν να παίρνουν αποφάσεις, να ρισκάρουν σε ασφαλές περιβάλλον, να διαχειρίζονται τις συγκρούσεις τους. Αυτά όλα δεν υπάρχουν στον ψηφιακό κόσμο όπου διαμορφώθηκε η γενιά Z, εκεί που μεγαλώνουν και τα σημερινά παιδιά.

IS: Λέτε, δηλαδή, ότι δεν αποκτούν κρίσιμες κοινωνικές δεξιότητες; Διότι προφανώς δεν χρειάζεται στις πλατφόρμες να διαβάζουν τα πρόσωπα και τη γλώσσα του σώματος.

Ζ.Ρ.: Ναι, μεγαλώνουν στερημένα από τις ευκαιρίες να καλλιεργήσουν κάποιες κρίσιμες δεξιότητες, που μας είναι απαραίτητες για να διαχειριζόμαστε τις προκλήσεις της ενήλικης ζωής. Βλέπουμε ότι τα σημερινά παιδιά, αλλά και οι νεαροί ενήλικες της γενιάς Ζ, βιώνουν μεγαλύτερο στρες όταν αντιμετωπίζουν συνηθισμένες, καθημερινές συγκρούσεις και ότι δυσκολεύονται πολύ να προσαρμοστούν σε καταστάσεις που τους ξεβολεύουν. Αυτές είναι δεξιότητες τις οποίες μαθαίνουμε στην πράξη μέσα από το παιχνίδι, μέσα από την κοινωνική αλληλεπίδραση στην παιδική κι εφηβική ηλικία.

Image

Βάζοντας τις λέξεις «ελεύθερο παιχνίδι, παιδιά» στην αναζήτηση φωτογραφιών, πολύ δύσκολα θα βρει κανείς εικόνες από τη Δύση. Εδώ, παιδιά από τη Νότια Αφρική παίζουν ποδόσφαιρο στις 21 Ιουνίου 2010. [ALEXANDER JOE/AFP]

Υπάρχει άλλη μια σημαντική πτυχή: Στην πραγματική ζωή, αν κάνεις ένα λάθος ή εάν έχεις μια διαφωνία, μια σύγκρουση με τους φίλους σου, μπορείς να τσακωθείς, να συζητήσεις, να συμφιλιωθείς ή όχι. Ή εάν πέσεις την ώρα που παίζεις έξω, θα χτυπήσεις το γόνατό σου. Ως παιδιά μέσα από τα λάθη μας μαθαίνουμε, με μικρό κόστος, να διαχειριζόμαστε δύσκολες καταστάσεις. Η διαφορά στον ψηφιακό κόσμο είναι ότι αν το παιδί ή ο έφηβος κάνουν ένα λάθος, το κόστος μπορεί να είναι πολύ υψηλό, γιατί η ανάρτηση στα σόσιαλ μένει εκεί για πολύ περισσότερο χρόνο, μπορεί και για πάντα, εκτεθειμένη σε μεγάλο αριθμό ανθρώπων. Το κόστος μπορεί να φτάσει από την απόρριψη μέχρι και το διαδικτυακό λιντσάρισμα. Οπότε τα παιδιά μαθαίνουν να μην παίρνουν καθόλου ρίσκα.

IS: Στην αρχή της κουβέντας μας, αναφέρατε πως όλες οι έρευνες δείχνουν ότι τα κορίτσια υποφέρουν ψυχικά πολύ περισσότερο από την συμμετοχή τους στις πλατφόρμες των σόσιαλ μίντια. Αυτό συμβαίνει επειδή είναι πιο ευαίσθητα σε ό,τι αφορά την εικόνα τους και συγκρίνονται με όλες τις εξωπραγματικές, φιλτραρισμένες φωτογραφίες που κυκλοφορούν στα σόσιαλ μίντια;

Ζ.Ρ.: Αυτό πράγματι παίζει πολύ σημαντικό ρόλο, καθώς εξακολουθούν να είναι πιο ευάλωτα σε ό,τι αφορά την εμφάνισή τους. Και είναι ακριβώς τα κορίτσια που περνούν τον περισσότερο χρόνο στο Instagram και στο Tik Tok, δηλαδή σε αυτές τις πλατφόρμες που βασίζονται στην εικόνα και που δείχνουν να είναι και οι πιο επιβλαβείς για την ψυχική υγεία. Την ίδια στιγμή, οι έρευνες δείχνουν πως τα κορίτσια –μόνο κατά την εφηβική ηλικία– παρουσιάζουν υψηλότερα ποσοστά «έμμεσης επιθετικότητας». Φανταστείτε τώρα μια έφηβη που είναι αποδέκτης τέτοιας επιθετικής συμπεριφοράς από την παρέα της, οπότε βιώνει πολύ έντονο στρες. Αυτό συνέβαινε πάντα. Αλλά τώρα είναι πολύ χειρότερο, διότι στα σόσιαλ μίντια οι δυνατότητες επιθετικής συμπεριφοράς πολλαπλασιάζονται, ενώ συμβαίνουν στη διάρκεια όλης της ημέρας, σε μια συσκευή που είναι διαρκώς ανοιχτή και παρούσα.

Image

«Όλα τα “κορίτσια του Instagram” είναι ακριβώς ίδια», έγραφε ένα από τα πιο δημοφιλή ποστ στο Reddit για το 2020.

Έπειτα, τα κορίτσια πέφτουν πολύ συχνότερα θύματα διαδικτυακού μπούλινγκ με τη χρήση φωτογραφικού υλικού. Εάν είναι φοβερό για μια γυναίκα να την απειλούν ή να ποστάρουν γυμνές φωτογραφίες της, φανταστείτε τι μπορεί να σημαίνει αυτό για ένα κορίτσι, πόση αφόρητη μοναξιά θα βιώνει. Κάτι ακόμη: τα κορίτσια μοιράζονται πιο εύκολα και πιο συχνά τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους, με αποτέλεσμα να επηρεάζουν το ένα το άλλο.

Μια παραίτηση-κατηγορία στη Meta

Πρόσφατα παραιτήθηκε η Δανέζα ψυχολόγος Λότε Ρούμπεκ από τη θέση της συμβούλου της Meta για την πρόληψη της αυτοκτονίας και τον αυτοτραυματισμό, κατηγορώντας την εταιρεία τεχνολογίας ότι «κλείνει τα μάτια» σε επιβλαβές περιεχόμενο στο Instagram

Leading adviser quits over Instagram’s failure to remove self-harm content | The Guardian

 και ότι αγνοεί τις συμβουλές των ειδικών. Η Ρούμπεκ δήλωσε στην βρετανική εφημερίδα The Observer ότι η Meta δεν αφαιρεί τις εικόνες αυτοτραυματισμού που μπορεί να πυροδοτήσουν επικίνδυνες συμπεριφορές σε ευάλωτες νεαρές γυναίκες και κορίτσια και να συμβάλουν στην αύξηση των αυτοκτονιών.

IS: Μιλούσα πρόσφατα με μια εκπαιδευτικό, η οποία κάνει καλλιτεχνικά μαθήματα σε παιδιά δημοτικού. Μου έλεγε ότι έχουν αυξηθεί πολύ οι μαθητές οι οποίοι μοιάζουν να πάσχουν από διαταραχή προσοχής. Μάλιστα έχει παρατηρήσει ότι αυτό συνέβη ειδικά μετά την πανδημία.

Ζ.Ρ.: Η πραγματικότητα είναι ότι τα παιδιά έκαναν social distancing πολύ πριν την πανδημία. Σε όλες τις σχετικές έρευνες ήταν πολύ καθαρή η τάση να περνούν όλο και λιγότερο χρόνο μαζί παίζοντας και όλο και περισσότερο χρόνο στις ψηφιακές πλατφόρμες. Έρχεται λοιπόν το Covid και επιδεινώνει μια ήδη προβληματική κατάσταση. Και δεν πρέπει να μας προκαλεί καμιά έκπληξη το γεγονός ότι τα παιδιά που μεγαλώνουν με πρόσβαση σε αυτή την μηχανή περισπασμού που είναι το κινητό τηλέφωνο, παρουσιάζουν τόσο μεγάλη αδυναμία να διατηρήσουν κάπου την προσοχή τους. Η ικανότητα της συγκέντρωσης δεν είναι κάτι με το οποίο γεννιόμαστε, είναι κάτι στο οποίο πρέπει να ασκηθούμε μεγαλώνοντας, είναι κάτι που απαιτεί χρόνο για να το κατακτήσουμε. Στο μεταξύ, η αδυναμία συγκέντρωσης έχει κι άλλες συνέπειες – από το 2012, πέφτουν οι επιδόσεις των μαθητών σε όλες τις χώρες του ΟΟΣΑ. Είμαστε πεπεισμένοι ότι σε αυτό έχει συμβάλει καθοριστικά το γεγονός ότι τα παιδιά μεγαλώνουν με το smartphone.

Απόσπασμα από το βιβλίο του Τζόναθαν Χάιτ, The Anxious Generation

«Ένας τρόπος με τον οποίον τα smartphones επηρεάζουν τις ζωές των αγοριών είναι μέσω της δυνατότητας να έχουν ανά πάσα στιγμή, όπου και αν βρίσκονται, πρόσβαση σε απεριόριστο, δωρεάν, υψηλής ποιότητας πορνογραφικό υλικό. Το πορνό είναι ένα παράδειγμα του πώς οι εταιρείες τεχνολογίας έχουν διευκολύνει τα αγόρια να ικανοποιούν τις επιθυμίες τους, χωρίς να χρειάζεται ταυτόχρονα να αναπτύξουν δεξιότητες που θα τα βοηθούσαν να κάνουν την μετάβαση στην ενηλικίωση».

IS: Από την άλλη, ακριβώς αυτό το γεγονός, ότι μεγαλώνουν με το smartphone και τη διαρκή πρόσβαση στις πλατφόρμες των σόσιαλ –όπως εμείς μεγαλώσαμε με την τηλεόραση και οι μιλένιαλς μεγάλωσαν με το ίντερνετ– δεν τους καθιστά πιο επιδέξιους στη διαχείρισή τους; Αυτά τα παιδιά είναι digital natives, νιώθουν απολύτως στο στοιχείο τους όταν είναι όνλαϊν.

Ζ.Ρ.: Εάν δίνουμε σε ένα 10χρονο παιδί ένα πακέτο τσιγάρα την ημέρα, θα είναι καλύτερα προετοιμασμένο να καπνίσει όταν ενηλικιωθεί; Ή αν του δίνουμε κάθε μέρα αλκοόλ, θα το συνηθίσει καλύτερα ο οργανισμός του; Δεν νομίζω. Επιπλέον, εάν αυτά τα παιδιά, οι digital natives, είναι τόσο καλύτερα προετοιμασμένα και τόσο πιο επιδέξια από τις προηγούμενες γενιές στον χειρισμό της συγκεκριμένης τεχνολογίας, γιατί παρατηρούμε τέτοια δραματική επιδείνωση στους δείκτες της ψυχικής υγείας τους; Γιατί νιώθουν μεγαλύτερο στρες, γιατί υποφέρουν περισσότερο από κατάθλιψη και μοναξιά, γιατί δυσκολεύονται τόσο πολύ να συγκεντρωθούν; Οι ίδιοι οι έφηβοι, σε πολλές διαφορετικές έρευνες, δηλώνουν ότι ο κύριος υπεύθυνος για τα προβλήματά τους είναι τα σόσιαλ μίντια. Υπάρχει μια πρόσφατη μεγάλη έρευνα που έγινε στην Αυστραλία, σε εφήβους και νέους από 12 έως 24 ετών, όπου λένε ακριβώς αυτό. Γενικώς, όλα τα δεδομένα που έχουμε μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η συστηματική χρήση των smartphone όχι μόνο δεν προετοιμάζει τα παιδιά για την ενηλικίωση, αλλά κάνει αυτή τη διαδικασία πολύ δυσκολότερη.

IS: Και τι να κάνουν οι γονείς, όταν όλοι οι φίλοι του παιδιού είναι στα σόσιαλ; Εάν του στερήσουν την πρόσβαση στο smartphone, δεν το καταδικάζουν τελικά σε απομόνωση;

Ζ.Ρ.: Εκεί είναι το θέμα, γονείς και παιδιά έχουν πέσει σε μια κοινωνική παγίδα από την οποία δυσκολεύονται να βγουν. Όποιο παιδί, όποιος έφηβος επιχειρήσει να βγει από το σύστημα μόνος του, ρισκάρει να απομακρυνθεί από ένα ολόκληρο σύμπαν φίλων. Εάν τους έδινε χαρά η συμμετοχή σε αυτό το σύμπαν, να το συζητούσαμε. Αλλά δεν συμβαίνει αυτό. Πάρα πολλά παιδιά είναι δυστυχισμένα στα σόσιαλ, το παραδέχονται όταν τους ρωτούν. Υπάρχει μια έρευνα του 2023, όπου οι ερευνητές ρωτούν τους μαθητές για πόσα χρήματα

When Product Markets Become Collective Traps: The Case of Social Media | Becker Friedman Institute for Economics

 θα ήταν διατεθειμένοι να βγουν για έναν μήνα από τα σόσιαλ μίντια. Και λένε ότι θα ήθελαν γύρω στα 50 δολάρια για την κάθε πλατφόρμα.

Αλλά το σημαντικό ποιο είναι; Όταν τους ρωτούν για πόσα χρήματα θα ήταν διατεθειμένοι να βγουν για έναν μήνα από τα σόσιαλ μίντια, εάν οι ερευνητές έπειθαν ταυτόχρονα και τους φίλους τους να βγουν, η απάντηση αποκτά μεγάλο ενδιαφέρον. Διότι οι μαθητές λένε ότι θα ήταν πρόθυμοι να πληρώσουν οι ίδιοι για να συμβεί αυτό. Τι συμπεραίνουμε; Ότι τα παιδιά είναι στα σόσιαλ μίντια επειδή είναι εκεί οι φίλοι τους. Οπότε για να αντιστρέψουμε την κατάσταση, πρέπει να δράσουμε συλλογικά, στα σχολεία σίγουρα, αλλά και σε μικρότερες ομάδες, μέσα στις παρέες, πρέπει πολλοί γονείς μαζί να συμφωνήσουν και να κρατήσουν ενιαία στάση.

IS: Είναι ρεαλιστικό αυτό; Μόλις χθες μου έλεγε μια φίλη μου τι συνέβη στην προετοιμασία για μια σχολική εκδρομή στην τάξη του γιου της, ο οποίος είναι 13 ετών. Ο δάσκαλος είπε στα παιδιά ότι δεν θα έπαιρναν μαζί τους τα κινητά, ότι θα τα κρατούσε εκείνος σε μια τσάντα και θα τους τα έδινε μετά την επιστροφή στο σχολείο. Αυτοί που δυσανασχέτησαν με την απαγόρευση του κινητού και αρνήθηκαν να συναινέσουν δεν ήταν τα ίδια τα παιδιά, αλλά οι γονείς τους. Δεν ήθελαν να μείνει το παιδί τους χωρίς κινητό, είτε για να μπορούν να το βρουν ανά πάσα στιγμή, είτε γιατί φοβόντουσαν μην χαθεί η συσκευή.

Ζ.Ρ.: Λοιπόν, η ιστορία αυτή φωτίζει μια σημαντική πτυχή του προβλήματος. Αυτές οι τεχνολογίες δεν διαμορφώνουν μόνο τα παιδιά, αλλά και τους ενήλικες. Κι επηρεάζουν τη δυναμική όλων μας των σχέσεων, συμπεριλαμβανομένης της σχέσης ανάμεσα στους γονείς και τα παιδιά. Μπορώ να φανταστώ ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο για τους γονείς να αφήσουν τα παιδιά τους μόνα, διότι ως γονιός αυτό που θέλεις είναι να προστατεύσεις το παιδί σου. Και το τηλέφωνο κάνει πολύ εύκολο κάτι που μάλλον δεν είναι καλή ιδέα: μπορεί κανείς να παρακολουθεί διαρκώς τις κινήσεις του παιδιού του. Αλλά κατά την παιδική ηλικία ο άνθρωπος έχει ανάγκη να παίξει μακριά από την διαρκή επιτήρηση, να βιώσει το αίσθημα της ελευθερίας, της ανεξαρτησίας, να επινοήσει τον εαυτό του. Όσο δύσκολο και αν είναι για τους γονείς να αφήσουν τα παιδιά τους λίγο ελεύθερα, μπορούν και πρέπει να το κάνουν, ειδικά όταν μιλάμε για ένα περιβάλλον όπου υπάρχει κάποιος εκπαιδευτικός.

IS: Ας υποθέσουμε ότι οι γονείς και οι δάσκαλοι συμφωνούν. Τι ακριβώς προτείνετε να κάνουν;

Ζ.Ρ.: Οι γονείς μιας παρέας από παιδιά που μένουν κοντά και παίζουν μαζί, θα μπορούσαν να συμφωνήσουν μεταξύ τους ότι κανείς δεν θα αγοράσει στο παιδί του smartphone πριν κλείσει τα 14. Ξέρω ότι ακούγεται δύσκολο, αλλά να σας πω ότι μόλις πρόσφατα, δυο μητέρες στη Βρετανία ξεκίνησαν ένα whatsapp group με αυτό ακριβώς το θέμα. Μέσα σε μια ώρα είχαν πάνω από χίλια μέλη. Σήμερα στο γκρουπ έχουν μπει πάνω από 30.000 γονείς. Βλέπουμε, λοιπόν, ότι υπάρχει μεγάλη ανάγκη να αλλάξει η κατάσταση.

Η δεύτερη σύσταση που κάνουμε είναι να καθυστερήσουν τη συμμετοχή στα σόσιαλ μίντια μέχρι τα 16 τους χρόνια. Και προφανώς να απαγορεύονται τα κινητά στο σχολείο, να μην τα έχουν μέσα στην τάξη, να τα αφήνουν σε έναν σάκο ή σε ένα ντουλάπι. Το σχολείο είναι στην πραγματικότητα το σημαντικότερο, εκεί περνούν πολλές ώρες.

IS: Και αν δεν αλλάξει κάτι, λογικά όσα ισχύουν για την ψυχική υγεία και την κοινωνική συμπεριφορά της γενιάς Ζ, θα τα δούμε και στα παιδιά που γεννήθηκαν μετά το 2012.

Ζ.Ρ.: Ναι, είμαστε σε σημείο καμπής, αλλά νομίζω ότι μπορούμε να κινηθούμε συλλογικά προς τη σωστή κατεύθυνση. Υπάρχει έντονη ανάγκη για αλλαγή, από όλους, γονείς, από εκπαιδευτικούς, από τα ίδια τα παιδιά.

insidestory.gr