Τα Πάθη του Χριστού στη Λογοτεχνία / Από την πίστη στο ανθρώπινο δράμα
Η ιστορία των Παθών του Χριστού, με τη Σταύρωση και την Ανάσταση, αποτελεί έναν από τους πιο διαχρονικούς και βαθιά συμβολικούς άξονες της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Πέρα από τη θρησκευτική της σημασία, η αφήγηση του Θείου Δράματος έχει εμπνεύσει συγγραφείς κάθε εποχής και κουλτούρας να προσεγγίσουν μέσα από αυτήν έννοιες όπως η θυσία, η δικαιοσύνη, ο πόνος και η λύτρωση.
Η διαχρονικότητα των Παθών στην παγκόσμια λογοτεχνία δεν οφείλεται μόνο στη θρησκευτική τους σημασία. Ο σταυρός του Χριστού μετατρέπεται κάθε φορά σε καθρέφτη της εποχής: είτε φέρει τα δεινά των φτωχών, είτε τις ενοχές της εξουσίας, είτε τις υπαρξιακές ανησυχίες του σύγχρονου ανθρώπου. Είναι ένας σταυρός που κουβαλά ο καθένας ψάχνοντας τη δική του Ανάσταση.
Η ορθόδοξη παράδοση και η ελληνική γραφή
Στην ελληνική λογοτεχνία, τα Πάθη του Χριστού έχουν καταγραφεί από τα πρώτα χρόνια της παράδοσης. Το «Μοιρολόι της Παναγίας» και τα «Εγκώμια» της Μεγάλης Παρασκευής αποτυπώνουν τον ανθρώπινο πόνο και την απόλυτη οδύνη της μάνας.
Ο Νίκος Καζαντζάκης ενσαρκώνει το Θείο Πάθος στο έργο του «Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται», ενώ στον «Τελευταίο Πειρασμό» παρουσιάζει έναν Χριστό που αγωνίζεται ανάμεσα στο θεϊκό του κάλεσμα και τον ανθρώπινο πόθο.
Ο Γιάννης Ρίτσος στον «Επιτάφιο» δίνει νέα διάσταση στο πένθος, δινοντας του κοινωνική διάσταση, ενώ ο Γιώργος Σεφέρης τοποθετεί τον σταυρό του Χριστού μέσα σε ένα υπαρξιακό και ιστορικό παρόν, όπως στα ποιήματα «Τελευταίος Σταθμός» και «Μέρες του 1945».
Ο λογοτέχνης όμως που είναι συνδεδεμένος με το ορθόδοξο Πάσχα είναι ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης. Τα πασχαλινά του διηγήματα με τα ερημωμένα ξωκλήσια, τις ρεματιές, τους μοναχικούς ανθρώπους, την ελληνική φύση είναι ανεπανάληπτα.
Η δυτική λογοτεχνία και ο συμβολισμός του σταυρού
Στην παγκόσμια λογοτεχνία, η εικόνα του Χριστού γίνεται συχνά σύμβολο του ανθρώπου που πάσχει, του εξιλαστήριου θύματος, ή ακόμη και του αιώνιου αμφισβητία.
Ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, στο κεφάλαιο «Ο Μεγάλος Ιεροεξεταστής» από τους Αδελφούς Καραμαζόφ, τολμά να φέρει τον Χριστό αντιμέτωπο με την ίδια την Εκκλησία. Ο Ιησούς επιστρέφει στη Γη την εποχή της Ιεράς Εξέτασης, και ο Ιεροεξεταστής τον φυλακίζει, λέγοντάς του ότι οι άνθρωποι δεν αντέχουν την ελευθερία που τους προσφέρει. Το πάθος εδώ μετατοπίζεται: δεν είναι πλέον μόνο σωματικό, αλλά πνευματικό.
Στον Τόμας Μαν και το έργο «Δόκτωρ Φάουστους», η έννοια της θυσίας και της εξιλέωσης περνά μέσα από την πορεία ενός μουσικού που πουλά την ψυχή του για να φτάσει στην απόλυτη τέχνη. Ο Φάουστ, όπως και ο Χριστός, θυσιάζεται, αλλά αυτή η θυσία είναι άδεια από αγάπη, γεμάτη φιλοδοξία και εγωισμό.
Ο Αλμπέρ Καμύ, στο «Ο Ξένος», παρουσιάζει έναν κόσμο χωρίς Θεό, έναν ήρωα που πεθαίνει χωρίς ελπίδα Ανάστασης. Η σταύρωση του Μερσώ είναι εσωτερική: είναι η απόρριψη του νοήματος, η σύγκρουση με την κοινωνία, η πλήρης αλλοτρίωση. Ο Καμύ, όμως, αν και άθεος, δεν παύει να συνομιλεί με τη χριστιανική αφήγηση — έστω και για να την αμφισβητήσει.
Ο Ιησούς ως σύμβολο των αδυνάτων
Ο William Blake, οραματιστής Άγγλος ποιητής, βλέπει στον Χριστό έναν επαναστάτη, έναν ποιητή της αγάπης, που πολεμά τη λογική της εξουσίας και του νόμου. Η ποίησή του, γεμάτη φλόγα, παρουσιάζει τα Πάθη ως πεδίο πνευματικού πολέμου και εσωτερικής μεταμόρφωσης.
Από την άλλη, ο Τζον Μίλτον στον «Χαμένο Παράδεισο» (Paradise Lost), αν και επικεντρώνεται στην πτώση του ανθρώπου, παρουσιάζει προοικονομητικά τη θυσία του Χριστού ως την ελπίδα για σωτηρία. Το Πάθος λειτουργεί εδώ ως αντιστάθμισμα της αμαρτίας, και ο Ιησούς ως κοσμικός ήρωας που ανατρέπει την ήττα της Εδέμ.
Το Πάθος στο σήμερα
Ο José Saramago, στο «Το Κατά Ιησούν Ευαγγέλιον», τολμά να αποδώσει στον Χριστό ανθρώπινες αδυναμίες, πάθη και αμφιβολίες. Ο Ιησούς του Σαραμάγκου αγαπά, διστάζει, διαπραγματεύεται με τον Θεό. Το πάθος του δεν είναι μόνο θείο, αλλά και βαθιά ανθρώπινο.
Στη σύγχρονη ελληνική ποίηση, η Κική Δημουλά αναφέρεται συχνά στα θεία πάθη, ενώ μια από τις πιο αξιόλογες ποιητικές συλλογές όπου το ανθρώπινο δράμα περιγράφεται μέσα από το θείο, είναι «Ο άνθρωπος μόνος» του Γιάννη Βαρβέρη (εκδ. Κέδρος) που πραγματεύεται το θέμα της αγωνίας του θανάτου, καθώς και εκείνο της θρησκευτικής πίστης, όπως τη βιώνει ο σύγχρονος άνθρωπος.
Τι Εμοί και σοί, γύναι;
Στο γάμο της Κανά υστερήσαντος του οίνου
τόλμησα να πω κι εγώ μια γνώμη
για το κρασί. Σου θύμιζα έτσι
μόνο για μια φορά την ύπαρξη μου
τη θυσία της άμωμης σύλληψης
την αξιοπρέπεια του Ιωσήφ
τα λίγα ταπεινά
που μια παρθένα κι ένας ξυλουργός
μπορούσαν να διδάξουν σ’ ένα νήπιο
έστω και θείο.
Αργότερα μας πίκρανες με τη φυγή Σου
κανένα μήνυμα δεν πήραμε για χρόνια
ώσπου όταν γύρισες λαμπρός
ήσουν απόμακρος
σαν να ‘χες κάτι από θεό.
Ύστερα ήρθαν τα μαρτύρια
οι προπηλακισμοί κι η σταύρωση Σου —
σταύρωση και για μένα
όπως ή ανάσταση Σου
και δική μου ανάσταση.
Αν όμως τόσους αιώνες
βλέπεις σε κάθε εικόνα μας
να Σε κρατώ στην αγκαλιά μου λυπημένη
δεν είναι μόνο ο πόνος
για τα εγκόσμια βάσανα Σου
όσο η απέραντη πικρία για κείνο το εν Κανά:
«Γυναίκα, τι σχέση έχω με σένα Εγώ;» —
πικρία όχι Θεομήτορος
όχι αγίας καν
μονάχα μάνας.
Δεν υπάρχουν σχόλια