21 Απριλίου 1967: Το πραξικόπημα που άλλαξε την Ελλάδα
Η επιβολή της δικτατορίας της 21ης Απριλίου, η βίαιη κατάλυση της δημοκρατίας, παρουσιάστηκε ως απόρροια «ανάγκης»
21/04/2026, 08:00
Εφημερίδα «Καθημερινή», 21 Απριλίου 1967: «Εξερράγη Στρατιωτικόν Κίνημα -Συνελήφθησαν πολιτικοί άνδρες». Με αυτό τον τίτλο σε ένα πρωτοσέλιδο μονόστηλο γνωστοποιήθηκε η επιβολή της χούντας των στρατιωτικών, που έμελλε να βάλει στον πάγο την Ελλάδα για εφτά χρόνια.
Τα γεγονότα της 21ης Απριλίου
Σε συνέχεια της αναφοράς από την «Καθημερινή», περιγράφεται χαρακτηριστικά η εικόνα του πραξικοπήματος: «Την 2.30 πρωινήν δύναμις τεθωρακισμένων κατέλαβεν το κέντρον των Αθηνών. Υπό τα έκπληκτα βλέμματα των ολίγων Αθηναίων, που εκυκλοφόρουν, την προκεχωρημένην αυτήν ώραν, τεθωρακισμένα απέκλεισαν τα Παλαιά Ανάκτορα, ενώ στρατιωτικαί δυνάμεις κατελάμβανον τον ΟΤΕ, τους ραδιοφωνικούς θαλάμους του ΕΙΡ, εις το Ζάππειον και τα υπουργεία».
Στα γεγονότα της 21ης Απριλίου, επίλεκτες δυνάμεις του Στρατού υπό τον έλεγχο συνωμοτικής ομάδας με επικεφαλής τους Γεώργιο Παπαδόπουλο, Νικόλαο Μακαρέζο και Στυλιανό Παττακό, κινήθηκαν προς το κέντρο της Αθήνας, με τεθωρακισμένα και βαρέα οχήματα, καταλαμβάνοντας το ελληνικό Κοινοβούλιο και άλλα δημόσια κτίρια. Παράλληλα, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος, σε καθεστώς ιδιότυπης απομόνωσης, εξαναγκάστηκε αν αποδεχθεί τη συνεργασία με τους πραξικοπηματίες.
Εν συνεχεία, έχοντας έγγραφο με πλαστογραφημένη την υπογραφή του βασιλιά για να εφαρμοστεί το σχέδιο «Περικλής» και να δοθούν έκτακτες εξουσίες στις ένοπλες δυνάμεις, οι πραξικοπηματίες ανακοίνωσαν το πρωί της 21ης Απριλίου από το ραδιόφωνο «της διακυβερνήσεως της χώρας υπό του Στρατού προς σωτηρίαν της πατρίδος».
Σε συνέχεια της κατάλυσης της συνταγματικής τάξης, δημοσιεύτηκαν τα βασιλικά διατάγματα «περί κηρύξεως της χώρας εις κατάστασιν πολιορκίας και αναστολής άρθρων του Συντάγματος». Μέσω αυτών των διαταγμάτων, απαγορευόταν η κυκλοφορία οχημάτων και πεζών στους δρόμους της Αθήνας, η ανάληψη χρημάτων και η αγορά χρυσών λιρών, ενώ το χρηματιστήριο έκλεισε προσωρινά. Το πραξικόπημα ολοκληρώθηκε τυπικά με την ορκωμοσία της «κυβέρνησης» από τον βασιλιά Κωνσταντίνο.
Εκτός της νομιμοποίησης του παράνομου καθεστώτος, οι πραξικοπηματίες προχώρησαν στις πρώτες ενέργειες καταστολής: συνέλαβαν τον πρωθυπουργό Παναγιώτη Κανελλόπουλο, τον πρώην πρωθυπουργό Γεώργιο Παπανδρέου, υπουργούς, βουλευτές και ηγετικές πολιτικές προσωπικότητες, όπως ο Ανδρέας Παπανδρέου, ο Ιωάννης Πασαλίδης, ο Μανώλης Γλέζος, ο Ηλίας Ηλιού και ο Λεωνίδας Κύρκος.
Παράλληλα, χιλιάδες πολίτες συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν στον Ιππόδρομο του Φαλήρου και το γήπεδο Καραϊσκάκη. Στον Ιππόδρομο δολοφονήθηκε ο Παναγιώτης Ελής και κακοποιήθηκε βάναυσα ο Ηλίας Ηλιού. Τις επόμενες ημέρες, χιλιάδες συλληφθέντες οδηγήθηκαν στο στρατόπεδο της Γυάρου ή κατέληξαν σε φυλακές της χώρας.
«Προς την σωτηρίαν της πατρίδος»
Η επιβολή της δικτατορίας της 21ης Απριλίου, η βίαιη κατάλυση της δημοκρατίας, παρουσιάστηκε ως απόρροια «ανάγκης».
Σε πρώτη φάση, κατασκευάστηκε από το κράτος και το παρακράτος της Δεξιάς, τους στρατιωτικούς και τους φορείς, το αφήγημα ότι η Ελλάδα απειλείται από «κομμουνιστικό κίνδυνο». Πάτημα σε αυτό το κατασκεύασμα κινδυνολογίας και φόβου έπαιξε η πολιτική αστάθεια της περιόδου (παρεμβάσεις παλατιού, Αποστασία, Ιουλιανά, δολοφονία Πέτρουλα κ.ά.) και ο φόβος ενός εθνικού αδιεξόδου (φόβος για άνοδο της Ενώσεως Κέντρου και της ΕΔΑ στις προκηρυγμένες εκλογές της 28ης Μαΐου), στοιχεία που αξιοποιήθηκαν ως υπόβαθρο για να κατασκευαστεί το αφήγημα μιας επείγουσας διάσωσης.
Με τη νέα πραγματικότητα να έχει πλέον διαμορφωθεί, ήταν για ορισμένους δεδομένο ότι όλα επιτρέπονται προς το εθνικό συμφέρον. Στο όνομα αυτής της νέας «πραγματικότητας» αμφισβητήθηκαν βασικές έννοιες: της ελευθερίας, της δημοκρατίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, του κοινοβουλευτισμού κ.ο.κ.
Το αφήγημα της χούντας δεν απευθύνθηκε μόνο στους πολιτικά ενεργούς. Απευθύνθηκε κυρίως σε μια κοινωνία που ένιωθε «κουρασμένη», που επιζητούσε «σταθερότητα», εν τέλει με το τίμημα της ελευθερίας. Η «σωτηρία», που προσέφεραν οι πραξικοπηματίες, λειτούργησε ως συναισθηματικός μηχανισμός, καθώς δεν απαιτούσε απαραίτητα πίστη στο καθεστώς, αλλά ανοχή.
Από την άλλη πλευρά, αν το δούμε ιστορικά, ορισμένες κοινωνίες, είτε λόγω κόπωσης από μακροχρόνιες συγκρούσεις είτε λόγω αναποτελεσματικής διακυβέρνησης, ασπάζονται αυταρχικά καθεστώτα. Μάλιστα, μπορεί να διολισθήσουν σε μια αυταρχική διακυβέρνηση εάν καταλήξουν να αντιλαμβάνονται τη δημοκρατία ως ανίκανη να αντιμετωπίσει τα ζητήματα του έθνους ή ως αναγκαστικά μαστιζόμενη από διαφθορά και κακοδιοίκηση. Ως εκ τούτου, όταν η αβεβαιότητα κυριαρχεί και οι θεσμοί φθίνουν, η υπόσχεση για τάξη αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα στη συνείδηση του λαού.
Ένα κρίσιμο ερώτημα που προκύπτει, όμως, είναι γιατί ένα μέρος της ελληνικής κοινωνίας ήταν διατεθειμένο να την αποδεχτεί, έστω και προσωρινά; Και γιατί ακόμη και σήμερα αναπολούν τη χούντα;
Εν κατακλείδι, η «σωτηρία» που προσέφερε η χούντα είχε σοβαρό κόστος. Ένα πάγωμα της χώρας για εφτά ολόκληρα χρόνια, με διώξεις, λογοκρισία και καταστολή να αποτελούν βασικά χαρακτηριστικά της περιόδου. Είχε όμως και ένα εξαιρετικά βαθύ αντίκτυπο στην αναστολή της ελευθερίας της έκφρασης και της πολιτικής σκέψης.
Ψήγματα της Χούντας στο σήμερα
Φαινομενικά – και χρονολογικά – τα γεγονότα της 21ης Απριλίου μπορεί να φαίνεται ότι ανήκουν οριστικά στο παρελθόν. Ωστόσο, η εξέλιξη της κοινωνίας μας δείχνει το αντίθετο.
Σε κάθε εποχή, όπως και στην Ελλάδα, οι κοινωνίες έρχονται αντιμέτωπες με κρίσεις, πολιτικές, οικονομικές ή θεσμικές. Όπως βλέπουμε κι εδώ, συνεχώς ακούγεται το αφήγημα για τη λεγόμενη «σταθερότητα». Με τι κόστος όμως; Εάν υφίσταται κρατικός παρεμβατισμός, παράνομος έλεγχος, περιορισμός δικαιωμάτων και απόρριψη των ευθυνών από την εκάστοτε εξουσία, πως διαμορφώνεται τελικά η σταθερότητα;
Το αφήγημα της «σωτηρίας» δεν χρειάζεται ένα πραξικόπημα για να επιτευχθεί. Πολλές φορές, η δύναμη του πολιτικού λόγου, η ρητορική του φόβου, η υπόσχεση της τάξης με «θεμιτά» όργανα και μέσα, προσφέρουν ένα αίσθημα ασφάλειας για τους πολίτες.
Παρόλα αυτά, εν ονόματι αυτών των διαπιστεύσεων, ακολουθούν κρατικός παρεμβατισμός και αυταρχισμός, έλεγχος στα μέσα ενημέρωσης και σε άλλους μη κυβερνητικούς θεσμούς και κυριαρχία σε όλες τις πτυχές της διακυβέρνησης, το αποτέλεσμα είναι εις βάρος των πολιτών.
Τα τανκς, οι κάννες των όπλων και τα βασιλικά διατάγματα μπορεί να μην υφίστανται πλέον, όμως βρίσκουμε ψήγματα αυτής της εποχής στο σήμερα. Τα «πραξικοπήματα» του σήμερα συντελούνται σε διαφορετικές μορφές, όπου χαλκεύονται δεσμά ή επιχειρείται να προωθηθούν μεταδημοκρατικές υποδουλώσεις.
Και, τελικά, προκύπτει ένα ουσιαστικό ερώτημα. Ποια είναι τα όρια της ασφάλειας, της ελευθερίας και της νομιμότητας και πώς μια κοινωνία μπορεί να προστατευτεί από τη μετατόπιση αυτών των ορίων;
Πηγές: foundation.parliament.gr, ebsco.com, fractalart.gr
Δεν υπάρχουν σχόλια