Μπορείς να γίνεις whistleblower στην Ελλάδα;
Μία υπάλληλος του υπουργείου Υγείας καταγγέλλει δύο πρoϊσταμένους της ότι κακώς εισέπρατταν επιδόματα ύψους δεκάδων χιλιάδων ευρώ. Και πολύ σύντομα διαπιστώνει ότι οι ελληνικές αρχές δεν είναι διατεθειμένες να την προστατεύσουν.
Τρι. 03 Νοεμβρίου 2026
Το 2020 η Αναστασία Θεοχάρη, υπάλληλος του υπουργείου Υγείας από το 2008, καταγγέλλει δύο πρoϊσταμένους της ότι εισέπρατταν επιδόματα δεκάδων χιλιάδων ευρώ που δεν δικαιούνταν. Η υπόθεση του ενός έχει πάρει τον δρόμο των δικαστηρίων, ενώ στην άλλη περίπτωση έχει γίνει καταλογισμός για να επιστραφεί το ποσό.
Η ίδια η καταγγέλλουσα όμως, παρά το γεγονός ότι ζητάει να γίνει μάρτυρας δημόσιου συμφέροντος με βάση ευρωπαϊκή οδηγία του 2019, που θεωρητικά την προστατεύει, όχι μόνο χάνει τη θέση της και μπαίνει στο ψυγείο, αλλά πολύ σύντομα διαπιστώνει ότι οι ελληνικές αρχές δεν είναι διατεθειμένες να εφαρμόσουν την ευρωπαϊκή νομοθεσία. Το επιχείρημά τους είναι ότι δεν καταγγέλλει σπατάλη πόρων της ΕΕ, άρα ο σχετικός νόμος δεν την προστατεύει. H μάρτυρας στρέφεται στις αρχές της ΕΕ. Και αυτές διαπιστώνουν ότι το νομοθετικό τους πλαίσιο δεν λειτουργεί, όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά παντού και σπεύδουν να το αλλάξουν.
Τα επιδόματα
Σύμφωνα με την οδηγία 2019/1937 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, η οποία αφορά την προστασία των προσώπων που αναφέρουν παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης, οι δημόσιοι υπάλληλοι προστατεύονται από αντίποινα στην περίπτωση που καταγγείλουν τις αυτεπαγγέλτως διωκόμενες αξιόποινες πράξεις τις οποίες πληροφορούνται κατά την εκτέλεση των καθηκόντων τους, γνωστοποιώντας εγγράφως τα διαθέσιμα στοιχεία για τις πράξεις, τους ενδεχόμενους δράστες και τις αποδείξεις.
Το 2020 η Θεοχάρη, επικεφαλής της μισθοδοσίας του υπουργείου Υγείας, ανέφερε για τον υπηρεσιακό της προϊστάμενο, τον Γενικό Διευθυντή του υπουργείου Υγείας, ότι είχε εισπράξει 54.000 ευρώ σε επιδόματα που δεν εδικαιούτο με βάση τη νομοθεσία. Η καταγγέλλουσα υποστήριξε αργότερα μετά από επαφή με το Γενικό Λογιστήριο του Κράτους ότι η διοικητική ιεραρχία του υπουργείου γνώριζε ότι οι πληρωμές ήταν παράνομες αλλά το ανεχόταν, καθώς η υπόθεση αφορούσε έναν από τους επικεφαλής της ιεραρχίας αυτής. Οι πληρωμές αυτές σύμφωνα με την καταγγέλλουσα είχαν αφετηρία τους το έτος 2012.
Στις 9 Αυγούστου του 2021 η καταγγέλλουσα κάνει μήνυση σε άλλο στέλεχος του υπουργείου για τον ίδιο λόγο. Η μονάδα εσωτερικού ελέγχου του υπουργείου επιβεβαίωσε και άλλες τέτοιες περιπτώσεις, ενώ διατάχθηκε συνολικός έλεγχος στον τρόπο με τον οποίο καταβάλλονταν τα επιδόματα στο υπουργείο. Οι υπάλληλοι που καταγγέλλονται αποδίδουν την είσπραξη των επιδομάτων στον τρόπο εφαρμογής του νόμου από τις υπηρεσίες, αλλά η διοίκηση δεν φαίνεται να δέχεται τα επιχειρήματά τους.
Τον Μάρτιο του 2022 η Θεοχάρη δίνει ένορκη κατάθεση στην Εθνική Αρχή Διαφάνειας (ΕΑΔ). Aκολουθούν μέχρι το τέλος του 2022 άλλες τέσσερις οχλήσεις στην Εθνική Αρχή Διαφάνειας για την ανάγκη να προστατευτεί η ίδια λόγω των καταγγελιών της από αντίποινα με βάση το ενωσιακό δίκαιο. Η τελευταία απόπειρα το 2022 γίνεται με την επίκληση της μεταφοράς στην εσωτερική έννομη τάξη της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, με τον νόμο 4990 που ψηφίζεται στο τέλος του ίδιου έτους.
Ο νόμος 4990 άρθρο 4
Το Άρθρο 4 ορίζει το πεδίο εφαρμογής του νόμου 4990 σχετικά με την προστασία των προσώπων που αναφέρουν ή αποκαλύπτουν παραβιάσεις (whistleblowing).
Σύμφωνα με το άρθρο αυτό, οι διατάξεις του νόμου εφαρμόζονται για την προστασία όσων καταγγέλλουν:
α) Παραβιάσεις του ενωσιακού δικαίου (όπως ορίζεται στο Παράρτημα του νόμου) σε κρίσιμους τομείς, όπως:
- Δημόσιες συμβάσεις
- Χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, προϊόντα και αγορές, καθώς και την πρόληψη της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας
- Ασφάλεια και συμμόρφωση των προϊόντων
- Ασφάλεια των μεταφορών
- Προστασία του περιβάλλοντος
- Προστασία από την ακτινοβολία και πυρηνική ασφάλεια
- Ασφάλεια τροφίμων και ζωοτροφών, καθώς και υγεία και καλή μεταχείριση των ζώων
- Δημόσια υγεία
- Προστασία των καταναλωτών
Προστασία της ιδιωτικής ζωής, των προσωπικών δεδομένων και της ασφάλειας δικτύων και πληροφοριακών συστημάτων
β) Παραβιάσεις που θίγουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (του άρθρου 325 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης)
γ) Παραβιάσεις που σχετίζονται με την εσωτερική αγορά (συμπεριλαμβανομένων των παραβιάσεων των κανόνων ανταγωνισμού και κρατικών ενισχύσεων της ΕΕ).
Με μεταγενέστερες τροποποιήσεις του νόμου, το πεδίο επεκτάθηκε ώστε να καλύπτει και ορισμένες παραβιάσεις του εθνικού δικαίου, όπως αδικήματα δωροδοκίας ή εμπορίας επιρροής, καθώς και παραβιάσεις περιοριστικών μέτρων της ΕΕ.
Πειθαρχικό
Αμέσως μετά τις οχλήσεις στην Εθνική Αρχή Διαφάνειας, ο Γενικός Διευθυντής που έχει καταγγείλει η Θεοχάρη ζητά από τον υπουργό δύο φορές την απομάκρυνσή της. Τελικά απομακρύνεται από τη θέση της τον Ιανουάριο του 2023 και μπαίνει στο «ψυγείο». Λίγους μήνες μετά, ο τότε υπουργός Υγείας Θάνος Πλεύρης παραπέμπει και τους δύο στο πειθαρχικό συμβούλιο του υπουργείου Υγείας. Ως προς την Θεοχάρη, το συμβούλιο συνεδρίασε τον Σεπτέμβριο του 2024. Κατηγορείτο ότι έδωσε έγγραφα του υπουργείου στον σύζυγό της που την βοηθούσε ως σύμβουλός της, ένα είδος ανεπίσημου νομικού παραστάτη. Όταν εξετάστηκε σχετικά, ο Μ.Β., σύζυγος της Θεοχάρη, είπε ότι τα έγγραφα που επεξεργάστηκε δεν αφορούσαν την υπηρεσιακή κατάσταση της Θεοχάρη και τα έπαιρνε από άλλους υπαλλήλους του υπουργείου Υγείας.
Στο υπηρεσιακό συμβούλιο η Θεοχάρη κατέθεσε ότι διαγνώστηκε με μετατραυματικό στρες και ότι ο πρώην προϊστάμενός της είχε φτάσει στο σημείο να τηλεφωνεί στους γιατρούς της. Το πειθαρχικό συμβούλιο αποφάσισε να απαλλαγεί η υπάλληλος από το αδίκημα της παράβασης της υποχρέωσης εχεμύθειας, για το οποίο αρχικά είχε παραπεμφθεί, λόγω της εμπλοκής του συζύγου της στην επεξεργασία των εγγράφων. Το συμβούλιο συνεκτίμησε ότι ο σύζυγός της την βοήθησε, όχι για να τα διαρρεύσει, αλλά να τα στείλει σε εκπροσώπους δεκάδων επισήμων φορέων στη χώρα και έξω από αυτήν και στην υπηρεσιακή και πολιτική ηγεσία του υπουργείου Υγείας. Συμπερασματικά δεν διαπίστωσε το παραμικρό παράπτωμα της υπαλλήλου, ενώ δέχτηκε ότι υπέστη μέτρα αντεκδίκησης για τις καταγγελίες της.
Η απάντηση από την Εθνική Αρχή Διαφάνειας
Με καθυστέρηση 3,5 ετών η Εθνική Αρχή Διαφάνειας αποφαίνεται με επιστολή της διοικήτριάς της Αναστασίας Ρογκάκου ότι είναι αναρμόδια να εφαρμόσει τη σχετική νομοθεσία. Συγκεκριμένα τον Μάρτιο του 2026 γράφει στη Θεοχάρη ότι οι παραβιάσεις ενωσιακού δικαίου δεν είναι το αντικείμενο της καταγγελίας της.
Σύμφωνα με τη Ρογκάκου, η καταγγελία της Θεοχάρη αφορά υπηρεσιακή της διαφορά με τα στελέχη που καταγγέλλει για την παράνομη είσπραξη επιδομάτων. Από την πλευρά της η καταγγέλλουσα επισημαίνει ότι η καταγγελία της αφορά ζήτημα διαφθοράς –που πάντως δεν έχει διαπιστωθεί μέχρι στιγμής επίσημα από δικαστικά όργανα, αλλά μία σειρά από διαδικασίες βρίσκονται σε φάση προανάκρισης– καθώς σε διάστημα μεταγενέστερο προστέθηκαν από την ίδια και τον σύζυγό της και ζητήματα που αφορούν τη διαχείριση κονδυλίων της ΕΕ από το υπουργείο Υγείας (Ψυχική Υγεία).
Λειτουργεί ο νόμος για την προστασία των whistleblowers;
Αμέσως μετά το καλοκαίρι του 2026 και ενώ η Εθνική Αρχή Διαφάνειας και οι εισαγγελίες είχαν δώσει τις απαντήσεις τους, η Θεοχάρη και ο σύζυγός της στράφηκαν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνοντας ότι η Ελλάδα δεν τηρεί τον νόμο 4990. Απευθύνθηκαν στον αρμόδιο επίτροπο για τα ανθρώπινα δικαιώματα, Μάικλ ΜακΓκραθ (πρόκειται για τον ίδιο επίτροπο που βεβαιώνει κάθε χρόνο ότι το κράτος δικαίου στην Ελλάδα πάει από το καλό στο καλύτερο) με μία αναφορά που σύμφωνα με πληροφορίες περιλαμβάνει ολόκληρο το ιστορικό της αντιπαράθεσής τους με την πολιτική ηγεσία του υπουργείου Υγείας. Στην αναφορά αυτή περιλαμβάνεται και η υπόθεση ενός ιδρύματος στην Ανατολική Αθήνα για παιδιά με ειδικές ανάγκες που, παρότι ελεγχόταν για τον τρόπο διαχείρισης προηγούμενων ευρωπαϊκών πόρων, έλαβε άλλα 213.000 ευρώ από ευρωπαϊκούς πόρους σύμφωνα με τους καταγγέλλοντες.
Από ευρωπαϊκά όργανα αλλά και από τις εισαγγελίες της Αθήνας τα σχετικά με το ίδρυμα στοιχεία θεωρήθηκαν συμπλήρωση της αρχικής καταγγελίας. Η Θεοχάρη και ο σύζυγός της αναφέρουν σύμφωνα με πληροφορίες μου ότι ενώ στην αρχή η υπόθεση αφορούσε πράγματι παράνομες πληρωμές στο υπουργείο από εθνικούς πόρους, το αργότερο στο χρονικό σημείο του Δεκεμβρίου του 2022 –όταν η Θεοχάρη εκανε αναφορά στην ηγεσία του υπουργείου και στη συνέχεια στην εισαγγελία επικαλούμενη μάλιστα το ειδικό προστατευτικό καθεστώς της whistleblower– η υπόθεση «πέρασε» στο πλαίσιο του 4990, λόγω της καταγγελίας για την κακοδιαχείριση των ευρωπαϊκών πόρων.
Το 2026 διοικητικό δικαστήριο της Αθήνας ακύρωσε την απομάκρυνση της Θεοχάρη από την υπηρεσιακή της θέση. Το υπουργείο υποχρεούνταν να την επαναφέρει. Αντί για αυτό εξέδωσε νέα πράξη με την οποία τοποθετούσε στη θέση της τους υπαλλήλους που την είχαν αντικαταστήσει. Τότε η Θεοχάρη μήνυσε με διαδικασίες αυτοφώρου την ηγεσία του υπουργείου, επικαλούμενη ότι παραβίαζε τον νόμο 4990 άρθρο 4. Το αστυνομικό τμήμα Ομονοίας ανέλαβε να εφαρμόσει την νομοθεσία που μέχρι τότε δεν ήταν σε θέση να εφαρμόσουν εισαγγελίες και ΕΑΔ. Η διαδικασία του αυτόφωρου ξεκίνησε αλλά προσέκρουσε στην άρνηση της πολιτικής και νομικής εκπροσώπησης του υπουργείου να συναινέσει στην εφαρμογή του αυτόφωρου. «Δεν είναι δυνατόν για μία εμμονή να χάσει το υπουργείο δύο από τους καλύτερους υπαλλήλους του» μου είπε μία αρμόδια πηγή.
Μέχρι την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές, η Θεοχάρη δεν έχει κανονική νομική εκπροσώπηση διότι η διάταξη που προέβλεπε ότι ο Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών διαθέτει δικηγόρο με πιστώσεις του κράτους δεν έχει αποκτήσει πραγματική ισχύ. Δικηγόρος της παραμένει ο σύζυγός της (που δεν είναι νομικός). «Ξέρουμε ότι η οδηγία δεν λειτουργεί και θα την αλλάξουμε. Δεν είχε λειτουργήσει σε καμία χώρα, όχι μόνο στην Ελλάδα», μου είπε ένας από τους παραλήπτες των εγγράφων της στην ΕΕ. «Αντίστοιχες περιπτώσεις έχουμε σε άλλες δύο χώρες της Ένωσης, όπου η διοίκηση δεν εμφανίζεται πρόθυμη να εφαρμόσει τη νομοθεσία ούτε και έχει λυθεί το πρόβλημα της νομικής εκπροσώπησης εκείνων που κάνουν τις καταγγελίες».
Το σίριαλ συνεχίζεται καθώς ούτε το ελληνικό δημόσιο ούτε η καταγγέλλουσα και διωκόμενη έχουν περιθώριο να κάνουν πίσω. «Καθώς κάποιες από τις δίκες που έχει προκαλέσει με τις μηνύσεις της θα γίνουν, η έννομη τάξη πρέπει να αποφασίσει ποιο στάτους θα της δώσει», μου είπε στέλεχος του Εφετείου της Αθήνας. «Δεν μπορούμε πλέον να το παίζουμε πάσο και να κλωτσάμε το τενεκεδάκι παρακάτω. Η προσφεύγουσα το γνωρίζει και εμείς».
Δεν υπάρχουν σχόλια