Μια του φασισμού, δυό του φασισμού, τρεις και η κακή μας μέρα
Το έργο «Άνομη τάξη» είναι του εικαστικού Κώστα Λάκη και παραχωρήθηκε ευγενώς από τον δημιουργό
«Ο πόλεμος που έρχεται
δεν είναι ο πρώτος. Πριν απ’ αυτόν
γίνανε κι άλλοι πόλεμοι.
Όταν τελείωσε ο τελευταίος,
υπήρχαν νικητές και νικημένοι.
Στους νικημένους, ο φτωχός λαός
πέθαινε από την πείνα. Στους νικητές
ο φτωχός λαός πέθαινε το ίδιο.»
Γερμανικό Εγχειρίδιο Πολέμου – Απόσπασμα
«Μπέρτολτ Μπρεχτ – Ποιήματα» σε μετάφραση Μάριου Πλωρίτη
(εκδόσεις Θεμέλιο, 2000)
Εισαγωγή: μια ήπειρος σε ιστορικό μεταίχμιο
Η Ευρώπη των αρχών του 21ου αιώνα βρίσκεται σε ένα ιστορικό μεταίχμιο που θυμίζει με ανησυχητική ακρίβεια την περίοδο πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Παρά τη ρητορική περί σταθερότητας, θεσμικής ωριμότητας και «ευρωπαϊκών αξιών», η ήπειρος διαπερνάται από μια βαθιά κρίση: δημοκρατική, κοινωνική, οικονομική και γεωπολιτική. Ο πόλεμος δεν εμφανίζεται πλέον ως απομακρυσμένο ενδεχόμενο, αλλά ως δομική επιλογή πολιτικής προετοιμασίας. Η στρατιωτικοποίηση των οικονομιών, η επαναφορά της πολεμικής γλώσσας, η κανονικοποίηση της βίας και η σταδιακή αποδοχή της εξαίρεσης ως κανονικότητας συγκροτούν ένα νέο καθεστώς.
Παράλληλα, αναδύεται μια σύγχρονη μορφή φασισμού, λιγότερο θεαματική από εκείνη του 20ού αιώνα, αλλά βαθύτερα ενσωματωμένη στους θεσμούς. Πρόκειται για έναν φασισμό που δεν καταργεί ανοιχτά τη δημοκρατία, αλλά τη μετατρέπει σε κέλυφος χωρίς περιεχόμενο· που δεν καταφεύγει κατ’ ανάγκην σε πραξικοπήματα, αλλά σε «δημοκρατικά» εκλεγμένες κυβερνήσεις· που δεν απαγορεύει τον λόγο, αλλά τον πνίγει μέσα στον φόβο, την προπαγάνδα και την τεχνοκρατική αναγκαιότητα.
Όπως και στον Μεσοπόλεμο, ο πόλεμος δεν παρουσιάζεται ως επιλογή αλλά ως «αναγκαιότητα». Η γλώσσα της ασφάλειας, της επιβίωσης και της «γεωπολιτικής ωρίμανσης» αντικαθιστά τον δημοκρατικό διάλογο. Το αποτέλεσμα είναι η σταδιακή μετάβαση σε ένα καθεστώς που δεν είναι ανοιχτά φασιστικό, αλλά λειτουργικά αυταρχικό: έναν νέο, μεταδημοκρατικό φασισμό.
Η ιστορική εμπειρία του Μεσοπολέμου: δημοκρατίες σε αποσύνθεση
Η ευρωπαϊκή εμπειρία του Μεσοπολέμου δείχνει ότι ο φασισμός δεν προκύπτει απότομα. Στη Γερμανία της Βαϊμάρης, στην Ιταλία του Μουσολίνι, στην Ισπανία, στην Ουγγαρία και αλλού, η δημοκρατία δεν καταλύθηκε από πραξικοπήματα, αλλά διαβρώθηκε εκ των έσω. Οι θεσμοί παρέμειναν τυπικά λειτουργικοί, ενώ το περιεχόμενό τους μετασχηματιζόταν.
Η οικονομική κρίση του 1929, η μαζική ανεργία, η κοινωνική ανασφάλεια και η αίσθηση εθνικής ταπείνωσης αποτέλεσαν το έδαφος πάνω στο οποίο αναπτύχθηκε ο φασισμός ως «λύση τάξης». Οι ελίτ στήριξαν αυταρχικά καθεστώτα, θεωρώντας ότι μπορούν να τα ελέγξουν. Ιστορικά, αυτή υπήρξε μια τραγική αυταπάτη.
Ο σύγχρονος φασισμός: χωρίς στολές, με θεσμούς
Ο σημερινός ευρωπαϊκός φασισμός δεν εμφανίζεται με τη μορφή μονοκομματικών καθεστώτων. Εμφανίζεται ως καθημερινότητα του αυταρχισμού μέσα από εκλεγμένες κυβερνήσεις. Η Ουγγαρία, η Πολωνία, η Ιταλία, αλλά και πυρήνες εξουσίας στη Γαλλία και τη Γερμανία, αποκαλύπτουν μια κοινή τάση:
- αποδυνάμωση της διάκρισης των εξουσιών
- έλεγχος ή χειραγώγηση των ΜΜΕ
- ποινικοποίηση της διαφωνίας
- στρατιωτικοποίηση της δημόσιας σφαίρας
- εθνικιστική και ξενοφοβική ρητορική
Η δημοκρατία δεν καταργείται· αδειάζει από περιεχόμενο. Οι εκλογές λειτουργούν ως μηχανισμός νομιμοποίησης προειλημμένων αποφάσεων.
Τα κόμματα δεν εκπονούν και δεν παρουσιάζουν προγράμματα αλλά θολές ιδεολογίες.
Η «γερμανοποίηση» της Ευρώπης και η οικονομία του πολέμου
Μετά την κρίση του 2008 και ιδιαίτερα μετά το 2020, η Ευρώπη υιοθέτησε ένα μοντέλο οικονομικής και πολιτικής πειθαρχίας το οποίο θα περιγράφαμε ως «γερμανοποίηση». Πρόκειται για:
- αυστηρή δημοσιονομική ορθοδοξία
- εξαφάνιση της κοινωνικής πολιτικής και κυριαρχία της στρατιωτικής και βιομηχανικής επικράτησης
- μετατροπή της οικονομίας σε οικονομία πολεμικής ετοιμότητας
Η χαλάρωση των δημοσιονομικών κανόνων δεν έγινε για κοινωνική ανασυγκρότηση, αλλά για τους εξοπλισμούς. Η πολεμική βιομηχανία παρουσιάζεται ως μοχλός ανάπτυξης, όπως ακριβώς συνέβη στη δεκαετία του 1930.
Η κατασκευή της «συνήθειας στον θάνατο»
Ένα από τα πιο επικίνδυνα φαινόμενα είναι η ψυχολογική προετοιμασία των κοινωνιών. Τα φέρετρα με σημαίες, οι «αναγκαίες απώλειες», η προσπάθεια εξοικείωσης των μαζών με τον «άδικο» θάνατο, αποτελούν βασικά στοιχεία φασιστικής κουλτούρας. Ο Walter Benjamin είχε προειδοποιήσει ότι ο φασισμός μετατρέπει την πολιτική σε αισθητικό θέαμα και σήμερα αυτό επανέρχεται.
Ο πόλεμος παρουσιάζεται ως φυσική κατάσταση, η ειρήνη ως αφέλεια.
Η Ευρώπη και το αδύνατο του πολέμου
Παρά τη ρητορική, η Ευρώπη δεν μπορεί να πολεμήσει με ιστορικούς όρους:
- Δεν διαθέτει ενιαία εθνική συνείδηση, οι κοινωνίες δεν μοιράζονται κοινό ιστορικό αφήγημα.
- Δεν έχει σαφή εχθρό, η απειλή είναι αφηρημένη, κατασκευασμένη.
- Δεν διαθέτει ενιαίο στρατό, μόνο αποσπασματικές δομές υπό εξωτερική εξάρτηση.
- Έχει μείνει τεχνολογικά πίσω σε κρίσιμους τομείς (AI, μικροηλεκτρονική, ενεργειακή αυτονομία).
Η ιστορία δείχνει ότι οι πόλεμοι που διεξάγονται χωρίς κοινωνική συναίνεση και χωρίς πολιτικό όραμα καταλήγουν σε ήττα.
Αυτός ο πόλεμος θα χαθεί όχι μόνο στο πεδίο της μάχης , αλλά πολιτισμικά και κοινωνικά. Ο νέος φασισμός, όπως άλλωστε και ο προηγούμενος, δεν προσφέρει λύσεις. Προσφέρει πειθαρχία χωρίς νόημα, βία χωρίς προοπτική και θυσία χωρίς συλλογικό όραμα. Όπως και στον Μεσοπόλεμο, έτσι και σήμερα, ο αυταρχισμός γεννά αντιστάσεις που τελικά τον διαλύουν.
Η κρίση της ευρωπαϊκής δημοκρατίας: από την αντιπροσώπευση στη μεταδημοκρατία
Η κρίση της ευρωπαϊκής δημοκρατίας δεν είναι συγκυριακή, αλλά δομική. Από τη δεκαετία του 1990 και μετά, παρατηρείται μια σταδιακή μετάβαση από τη δημοκρατία της πολιτικής σύγκρουσης στη μεταδημοκρατία. Οι θεσμοί παραμένουν, αλλά οι πραγματικές αποφάσεις λαμβάνονται εκτός δημόσιου ελέγχου, από τεχνοκρατικές, οικονομικές και στρατιωτικές ελίτ.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, τυπικά δημοκρατικό όργανο, έχει περιορισμένη πραγματική εξουσία, ενώ κρίσιμες αποφάσεις λαμβάνονται από μη εκλεγμένους θεσμούς (ΕΚΤ, Eurogroup, Συμβούλια Υπουργών). Αυτή η αποσύνδεση μεταξύ λαϊκής βούλησης και πολιτικής πράξης δημιουργεί δημοκρατικό κενό, το οποίο ιστορικά λειτουργεί ως προθάλαμος αυταρχικών λύσεων.
Στον Μεσοπόλεμο, παρόμοια φαινόμενα παρατηρήθηκαν όταν τα κοινοβούλια αδυνατούσαν να διαχειριστούν την κρίση. Η απαξίωση της δημοκρατίας δεν ήρθε μόνο «από τα πάνω», αλλά και «από τα κάτω», καθώς οι κοινωνίες έπαψαν να πιστεύουν ότι η δημοκρατία μπορεί να αλλάξει τη ζωή τους. Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται σήμερα.
Ο αυταρχικός νεοφιλελευθερισμός ως μήτρα του νέου φασισμού
Σε αντίθεση με τον κλασικό φασισμό του 20ού αιώνα, ο σύγχρονος ευρωπαϊκός φασισμός δεν συγκρούεται με τον νεοφιλελευθερισμό· τον συμπληρώνει. Πρόκειται για ένα μοντέλο αυταρχικού νεοφιλελευθερισμού, μια μορφή διακυβέρνησης όπου η αγορά είναι απόλυτα ελεύθερη, αλλά η κοινωνία αυστηρά ελεγχόμενη.
Η λιτότητα, η απορρύθμιση της εργασίας, η ιδιωτικοποίηση των κοινωνικών αγαθών και η διάλυση του κοινωνικού κράτους δεν επιβάλλονται πλέον μόνο με οικονομικά επιχειρήματα, αλλά και με κατασταλτικούς μηχανισμούς. Η αστυνομία, η επιτήρηση, η ποινικοποίηση της φτώχειας και της μετανάστευσης αποτελούν οργανικά στοιχεία αυτής της μορφής εξουσίας.
Αντίστοιχα, στον Μεσοπόλεμο, ο φασισμός λειτούργησε ως μέσο διάσωσης του καπιταλισμού σε συνθήκες κρίσης. Η κοινωνία αντιστέκεται στην απορρύθμιση, το σύστημα απαντά με αυταρχισμό. Η ιστορική αυτή λογική επανέρχεται με διαφορετική μορφή.
Η τεχνολογία ως μηχανισμός ελέγχου και όχι απελευθέρωσης
Ένα κρίσιμο στοιχείο διαφοροποίησης της σημερινής συγκυρίας είναι ο ρόλος της τεχνολογίας. Παρά τη γενικευμένη αφήγηση περί «ψηφιακής προόδου», η Ευρώπη βρίσκεται σε τεχνολογική εξάρτηση από τις ΗΠΑ και την Ασία σε τομείς αιχμής: τεχνητή νοημοσύνη, μικροτσίπ, πλατφόρμες, ενεργειακές τεχνολογίες.
Αντί η τεχνολογία να αξιοποιείται για κοινωνική χειραφέτηση, χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο για επιτήρηση, προπαγάνδα και στρατιωτικούς σκοπούς. Η ψηφιακή παρακολούθηση, η συλλογή δεδομένων και η αλγοριθμική διαχείριση πληθυσμών συνθέτουν μια νέα μορφή «μαλακού ολοκληρωτισμού».
Στον Μεσοπόλεμο, η τεχνολογία (ραδιόφωνο, κινηματογράφος) αξιοποιήθηκε για μαζική προπαγάνδα. Σήμερα, τα μέσα είναι πιο εξελιγμένα, αλλά η λογική παραμένει ίδια: κατασκευή συναίνεσης μέσω φόβου και υπερπληροφόρησης.
Η έννοια του εχθρού χωρίς πρόσωπο
Σε αντίθεση με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου τα αντιμαχόμενα στρατόπεδα είχαν σαφείς ιδεολογικές και εθνικές ταυτότητες, ο σημερινός «εχθρός» της Ευρώπης είναι ασαφής. Πρόκειται για έναν αφηρημένο, μεταβλητό εχθρό: τρομοκρατία, υβριδικές απειλές, κυβερνοπόλεμος, αποσταθεροποίηση.
Η ασάφεια αυτή είναι λειτουργική. Ένας εχθρός χωρίς πρόσωπο δεν μπορεί να ηττηθεί, άρα δικαιολογεί μόνιμη κατάσταση εξαίρεσης.
Στον Μεσοπόλεμο, ο εχθρός ήταν σαφής (Εβραίοι, κομμουνιστές, μειονότητες). Σήμερα, η κατασκευή είναι πιο σύνθετη, αλλά εξίσου επικίνδυνη.
Η απουσία ευρωπαϊκής συλλογικής ταυτότητας
Ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους η Ευρώπη δεν μπορεί να διεξαγάγει έναν «ενωτικό» πόλεμο είναι η απουσία κοινής εθνικής ή πολιτισμικής συνείδησης. Η Ευρώπη δεν είναι έθνος, ούτε ομοσπονδία με ισχυρό κοινωνικό δεσμό. Είναι ένας τεχνοκρατικός συνασπισμός κρατών με συχνά αντικρουόμενα συμφέροντα.
Οι κοινωνίες δεν είναι διατεθειμένες να θυσιαστούν για αφηρημένες έννοιες όπως «γεωπολιτική σταθερότητα» ή «αξίες της Δύσης», ιδίως όταν βιώνουν επισφάλεια, ακρίβεια και κοινωνική διάλυση. Η ιστορία δείχνει ότι οι πόλεμοι απαιτούν ισχυρή συλλογική ταύτιση, την οποία η Ευρώπη δεν διαθέτει.
Η ιστορική ειρωνεία της ευρωπαϊκής παρακμής
Η Ευρώπη, που κάποτε αποτέλεσε το κέντρο της παγκόσμιας ιστορίας, βρίσκεται σήμερα σε μια θέση σχετικής παρακμής. Η προσπάθεια να ανακτηθεί αυτός ο ρόλος μέσω στρατιωτικής ισχύος είναι ιστορικά καταδικασμένη. Οι πόλεμοι της παρακμής είναι οι πιο καταστροφικοί, διότι διεξάγονται χωρίς προοπτική.
Η τεχνολογική υστέρηση, η δημογραφική γήρανση, η κοινωνική κόπωση και η πολιτική που εφαρμόζεται δεν αντιστρέφονται με εξοπλισμούς. Αντιθέτως, επιδεινώνονται.
Ιστορία χωρίς αυταπάτες
Το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι ο πόλεμος αυτός καθαυτός, αλλά η επιβίωση της κοινωνίας ως δημοκρατικής κοινότητας. Ο φασισμός δεν είναι μοίρα. Είναι ιστορική επιλογή, όπως δείχνει η ίδια η ευρωπαϊκή ιστορία, είναι μια επιλογή που πάντα οδηγεί στην καταστροφή
Η Ευρώπη βαδίζει προς έναν πόλεμο που δεν μπορεί να κερδίσει, διότι πρώτα έχει χάσει τη δημοκρατική και κοινωνική της ψυχή. Ο νέος φασισμός, μεταμφιεσμένος σε υπευθυνότητα και ρεαλισμό, δεν είναι λύση στην κρίση, αλλά σύμπτωμά της.
Όπως και πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η ήπειρος βρίσκεται μπροστά σε μια επιλογή: είτε θα εμβαθύνει τη δημοκρατία και την κοινωνική δικαιοσύνη, είτε θα επαναλάβει την ιστορία της καταστροφής της. Και η ιστορία δείχνει ότι ο φασισμός, όσο «εκσυγχρονισμένος» κι αν είναι, πάντα χάνει – αφήνοντας πίσω του ερείπια.
Βιβλιογραφία
- Arendt, H. (1951). The Origins of Totalitarianism.
- Polanyi, K. (1944). The Great Transformation.
- Hobsbawm, E. (1994). Age of Extremes.
- Traverso, E. (2019). The New Faces of Fascism.
- Agamben, G. (2005). State of Exception.
- Benjamin, W. (1936). The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction.
- Habermas, J. (2012). The Crisis of the European Union.
- Tooze, A. (2014). The Deluge.
Όσο έγραφα το άρθρο από το πικάπ ακουγόταν το τραδούδι του Διονύση Σαββόπουλου «Αχαρνής»
Δεν υπάρχουν σχόλια